გამყრელიძე თამაზ

21:42, 28 ნოემბერი 2023-ის ვერსია

თამაზ გამყრელიძე

თამაზ გამყრელიძე – (დ. 23 ოქტომბერი, 1929, ქუთაისი – გ. 10 თებერვალი, 2021) — ენათმეცნიერი, აღმოსავლეთმცოდნე, საზოგადო მოღვაწე, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრესიდენტი (2005-იდან). საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1974), სსრკ (ამჟამად რუსეთის) მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1984), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებლი მოღვაწე (1979), ამერიკის მეცნიერებათა ნაციონალური აკადემიის უცხოელი წევრი (2006), ამერიკის ხელოვნებათა და მეციერებათა აკადემიის უცხოელი საპატიო წევრი (1978); ევროპის მეცნიერებათა აკადემიის („აკადემია ევროპეა“) ნამდვილი წევრი (2006), ბრიტანეთის აკადემიის (1930) და ავსტრიის მეცნიერებათა აკადემიის (1983) უცხოელი წეერი, საქსონიის მეცნიეებათა აკადემიის უცხოელი წეერი (1988); ამერიკის ლინგვისტური საზოგადოების საპატიო წევრი (1971), ევროპის ლინგეისტური საზოგადოების წევრი (1986–87 – პრესიდენტი), ბონისა (1994) და ჩიკაგოს (1995) უნივერსიტეტების საპატიო დოქტორი. ინდო-გერმანული საზოგადოების (გფრ) საპატიო წევრი (1984), ჟურნ. „ვოპროსი იაზიკოზნანიას“ მთავარი რედაქტორი (1988–95).

დაამთავრა თსუ აღმოსაელეთმცოდნეობის ფაკულტეტის ფილოლოდიური განყოფილება სემიტოლოგიის სპეციალობით (1952). სამეცნიერო-ჰედაგოგიურ მუშაობას ეწეოდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასა (აკად. გ. წერეთლის სახ. აღმოსავლეთმცოდნეობის ინ-ტის დირექტორი 1973–2005, შემდგომ – საპატიო დირექტორი და სამეცნ. საბჭოს თავმჯდომარე) და თსუ-ში (სტრუქტურული და გამოყენებითი ლინგვისტიკის კათედრის გამგე 1966-იდან, გ. ახვლედიანის სახ. ზოგადი და გამოყენებითი ენათმეცნ. კათედრის გამგე 1998-იდან).

გამყრელიძე თანაბარი წარმატებით მოღვაწეობდა როგორც თეორიული ენათმეცნიერების, ისე ქართეელოლოგიისა და ინდოევროპეისტიკის სფეროებში.

გამყრელიძის ქართეელოლოგიურ ნაშრომთაგან აღსანიშნავია „სიბილანტთა შესატყვისობანი და ქართველურ ენათა უძველესი სტრუქტურის ზოგი საკითხი“ (1959). სამეცნიერო წრეებში განსაკუთრებული ყურადდღება მიიპყრო გ. მაჭავარიანთან ერთად შექმნილმა მონოგრაფიამ „სონანტთა სისტემა და აბლაუტი ქართველურ ენებში“ (1965), რომელშიც ახლებურადაა აღდგენილი საერთო-ქართველური ენობრივი სისტემის ძირითადი სტრუქტურული მოდელები (გერმ. თარგმ. 1982). ნაშრომში „წერის ანბანური სისტემა და ძველი ქართული დამწერლობა. ანბანური წერის ტიპოლოგია და წარმომავლობა“ (1989, ი. ჯავახიშვილის სახ. პრემია, 1992, ინგლ. ენაზე, აშშ, 1995) ძვ. ქართული ანბანური დამწერლობის წარმოშობისა და განვითარების საკითხების შესწაელაემყარება არა „გამოხატულების პლანის“ გარეგანი გამოვლინების განხილვას, არამედ „შინაარსის პლანის“ უფრო არსებით, შინაგან სტრუქტურულ მონაცემებს ძვ. სემიტური, ძვ. ბერძნული და ძვ. ქართული წერილობითი სისტემების სტრუქტურულ-ტიპოლოგიურმა შეპირისპირებამ გამოავლინა ქართული დამწერლობის დამოკიდებულება ძვ. ბერძნულ და არა ძვ. სემიტურ სისტემაზე, რომელსაც, ჩვეულებრივ, უკავშირებდნენ ძვ. ქართულ ასომთავრულ დამწერლობას. ნაშრომში განხილულია ძვ. ქართული წერის სტრუქტურუ-ლი მახასიათებლები და გარკვეულია მისი ტიპოლოგიური ადგილი ადრექრისტიანული ხანის დამწერლობათა შორის (კოპტური, გოთური, ძვ. სომხური და ძვ. სლავური), რომლებიც შეიქმნა აღმოსავლეთ-ქრისტიანული კულტურულ სამყაროში. განსაკუთრებულია გამყრელიძის ღვაწლი შედარებითი ინდოევროპეისტიკის დარგში. ხეთური სოლისებრი დამწერლობის წარმოშობისა ღა ფონემური სისტემის კვლევისას გამყრელიძემ გარკვეულწილად დაასუსტა და შეავსო ფ. დე სოსიურის „სონანტური კოეფიციენტების“ კონცეფციის საფუძველზე შექმნილი ე. წ. „ლარინგალური თეორია“, რომელიც ეხება ინდოევროპულ ხმოვანთა სისტემის ჩამოყალიბებისა და განვითარების ხანგრძლივ და რთულ პროცესს.

გამყრელიძის მიერ ე. ივანოვთან ერთად შემუშავებული „გლოტალური თეორია“ გვთავაზობს ინდოევროპულ თანხმოვანთა სისტემის პრინციპულად ახალ პარადიგმას ინდოევროპულ ისტორიულ-შედარებით ენათმეცნიერებაში. ეს ჰიპოთეზა არსებითად ცვლის ინდოევროპელ ტომთა მიგრაციის ტრადიციულ სურათს. ინდოევროპულ ფუძეენისა და პროტოკულტურის რეკონსტრუქციის მიზნით ჩატარებული ხანგრძლივი კელევა-ძიება შეჯამებულია ორტომიან ნაშრომში „ინდოვეროპული ენა და ინდოევროპელები. ფუძე-ენისა და პროტო-კულტურის რეკონსტრუქცია და ისტორიულ-ტიპოლოგიური ანალიზი“ (თბ., 1984, რუს. ენაზე, ე. ივანოვის თანაავტორობით და რ. იაკობსონის წინასიტყვაობით; ინგლ. ენაზე: ბერლინი–ნიუ-იორკი, 1994-95), ნაშრომს 1988 მიენიჭა ლენინური პრემია. 2003 თსუ-ში გამოიცა გამყრელიძის ენციკლოპედიური ხასიათის სახელმიღვანელო „თეორიული ენათმეცნიერების კურსი“ (თანაავტორებთან ერთად).

გამყრელიძის გამოკვლევაში „ენობრივი ნიშნის ნებისმიერობის პრობლემისათვის“ (1972) მოცემულია ახლებური ინტერპრეტაცია ენობრივი ნიშნის პირობითობისა და ნილს ბორის „დამატებითობის პრინციპის“ თვალსაზრისით.

XX ს. 80-იან წწ-ში გამყრელიძე იყო უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, სახალხო დეპუტატთა ყრილობების მონაწილე მოსკოვში, სადაც 1989 მკვეთრად კრიტიკული გამოსელები ჰქონდა 1989 წლის 9 აპრილს თბილისში დატრიალებული ტრაგედიის შესახებ. იყო საქართველოს უზენაესი საბჭოსა ღა რამდენიმე მოწევევის საქართველოს პარლამენტის წევრი (1990-92: 1990. 2003), საქართველოს პარლამენტის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის თავმჯდომარე დაა მუდმიემოქმედი საპარლამენტო დელეგაციების საკოორდ. საბჭოს ხელმძღვანელი.

გამყრელიძე არის ჰუმბოლდტის საერთაშორისო პრემიის ლაურეატი (გფრ, 1989), ი. ჯავახიშვილის სახ. პრემიის ლაურეატი (თსუ, 1992) დაჯილდოებულია ღირსების ორდენით (1999). 2000 მიენიჭა „თბილისის საპატიო მოქალაქის“ წოდება. ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).

წყარო

ქართული ენა: ენციკლოპედია

@@ ხაზი 2: / ხაზი 2: @@
 '''თამაზ გამყრელიძე''' – (დ. 23 ოქტომბერი, 1929, ქუთაისი – გ. 10 თებერვალი, 2021) — ენათმეცნიერი, აღმოსავლეთმცოდნე, საზოგადო მოღვაწე, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრესიდენტი (2005-იდან). საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1974), სსრკ (ამჟამად რუსეთის) მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1984), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებლი მოღვაწე (1979), ამერიკის მეცნიერებათა ნაციონალური აკადემიის უცხოელი წევრი (2006), ამერიკის ხელოვნებათა და მეციერებათა აკადემიის უცხოელი საპატიო წევრი (1978); ევროპის მეცნიერებათა აკადემიის
 („აკადემია ევროპეა“) ნამდვილი წევრი (2006), ბრიტანეთის აკადემიის (1930)
-და ავსტრიის მეცნიერებათა აკადემიის (1983)
+და ავსტრიის მეცნიერებათა აკადემიის (1983) უცხოელი წეერი, საქსონიის მეცნიეებათა აკადემიის უცხოელი წეერი (1988); ამერიკის ლინგვისტური საზოგადოების საპატიო წევრი (1971), ევროპის ლინგეისტური საზოგადოების წევრი (1986–87 – პრესიდენტი), ბონისა (1994) და ჩიკაგოს (1995) უნივერსიტეტების საპატიო დოქტორი. ინდო-გერმანული საზოგადოების (გფრ) საპატიო წევრი (1984), ჟურნ. „ვოპროსი იაზიკოზნანიას“ მთავარი რედაქტორი (1988–95).
+დაამთავრა [[თსუ]] აღმოსაელეთმცოდნეობის ფაკულტეტის ფილოლოდიური განყოფილება სემიტოლოგიის სპეციალობით (1952). სამეცნიერო-ჰედაგოგიურ  მუშაობას ეწეოდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასა (აკად. გ. წერეთლის სახ. აღმოსავლეთმცოდნეობის ინ-ტის დირექტორი 1973–2005, შემდგომ – საპატიო დირექტორი და სამეცნ. საბჭოს თავმჯდომარე) და თსუ-ში (სტრუქტურული და გამოყენებითი ლინგვისტიკის კათედრის გამგე 1966-იდან, გ. ახვლედიანის სახ. ზოგადი და გამოყენებითი ენათმეცნ. კათედრის გამგე 1998-იდან).
-მრავალი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის პრემიის [[ლაურეატი]]. ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
+გამყრელიძე თანაბარი წარმატებით მოღვაწეობდა როგორც თეორიული ენათმეცნიერების, ისე ქართეელოლოგიისა და ინდოევროპეისტიკის სფეროებში.
-'''განათლება''' – [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]]ს აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტი (1952).
+გამყრელიძის ქართეელოლოგიურ ნაშრომთაგან აღსანიშნავია „სიბილანტთა შესატყვისობანი და ქართველურ ენათა უძველესი სტრუქტურის ზოგი საკითხი“ (1959). სამეცნიერო წრეებში განსაკუთრებული ყურადდღება მიიპყრო გ. მაჭავარიანთან ერთად შექმნილმა მონოგრაფიამ „სონანტთა სისტემა და აბლაუტი ქართველურ ენებში“ (1965), რომელშიც ახლებურადაა აღდგენილი საერთო-ქართველური ენობრივი სისტემის ძირითადი სტრუქტურული მოდელები (გერმ. თარგმ. 1982). ნაშრომში „წერის ანბანური სისტემა და ძველი [[ქართული დამწერლობა]]. [[ანბანი|ანბანური]] წერის ტიპოლოგია და წარმომავლობა“ (1989, ი. ჯავახიშვილის სახ. პრემია, 1992, ინგლ. ენაზე, აშშ, 1995) ძვ. ქართული
+ანბანური დამწერლობის წარმოშობისა და განვითარების საკითხების შესწაელაემყარება არა „გამოხატულების პლანის“ გარეგანი გამოვლინების განხილვას, არამედ „შინაარსის პლანის“ უფრო არსებით, შინაგან სტრუქტურულ მონაცემებს ძვ. სემიტური, ძვ. ბერძნული და ძვ. ქართული წერილობითი სისტემების სტრუქტურულ-ტიპოლოგიურმა შეპირისპირებამ გამოავლინა ქართული დამწერლობის
+დამოკიდებულება ძვ. ბერძნულ და არა ძვ. სემიტურ სისტემაზე, რომელსაც,
+ჩვეულებრივ, უკავშირებდნენ ძვ. ქართულ [[ასომთავრული|ასომთავრულ]] დამწერლობას. ნაშრომში განხილულია ძვ. ქართული წერის სტრუქტურუ-ლი მახასიათებლები და გარკვეულია მისი ტიპოლოგიური ადგილი ადრექრისტიანული ხანის დამწერლობათა შორის (კოპტური, გოთური, ძვ. სომხური და ძვ. სლავური), რომლებიც შეიქმნა აღმოსავლეთ-ქრისტიანული კულტურულ სამყაროში. განსაკუთრებულია გამყრელიძის ღვაწლი შედარებითი ინდოევროპეისტიკის დარგში. ხეთური სოლისებრი დამწერლობის წარმოშობისა ღა ფონემური სისტემის კვლევისას გამყრელიძემ გარკვეულწილად დაასუსტა და შეავსო ფ. დე სოსიურის „სონანტური კოეფიციენტების“ კონცეფციის საფუძველზე შექმნილი ე. წ. „ლარინგალური თეორია“, რომელიც ეხება ინდოევროპულ ხმოვანთა სისტემის ჩამოყალიბებისა და განვითარების ხანგრძლივ და რთულ პროცესს.
-'''სამუშაო გამოცდილება'''
+გამყრელიძის მიერ ე. ივანოვთან ერთად შემუშავებული „გლოტალური თეორია“ გვთავაზობს ინდოევროპულ თანხმოვანთა სისტემის პრინციპულად ახალ პარადიგმას ინდოევროპულ ისტორიულ-შედარებით ენათმეცნიერებაში. ეს ჰიპოთეზა არსებითად ცვლის ინდოევროპელ ტომთა მიგრაციის ტრადიციულ სურათს. ინდოევროპულ ფუძეენისა და პროტოკულტურის რეკონსტრუქციის მიზნით ჩატარებული ხანგრძლივი კელევა-ძიება შეჯამებულია ორტომიან ნაშრომში „ინდოვეროპული ენა და ინდოევროპელები. ფუძე-ენისა და პროტო-კულტურის რეკონსტრუქცია და ისტორიულ-ტიპოლოგიური ანალიზი“ (თბ., 1984, რუს. ენაზე, ე. ივანოვის თანაავტორობით და რ. იაკობსონის წინასიტყვაობით; ინგლ. ენაზე: ბერლინი–ნიუ-იორკი, 1994-95), ნაშრომს 1988 მიენიჭა ლენინური პრემია. 2003 თსუ-ში გამოიცა გამყრელიძის ენციკლოპედიური ხასიათის სახელმიღვანელო „თეორიული ენათმეცნიერების კურსი“ (თანაავტორებთან ერთად).
-*1953 წლიდან ეწეოდა სამეცნიერო საქმიანობას;
-*თსუ კათედრის გამგე 1960 წლიდან.
+გამყრელიძის გამოკვლევაში „ენობრივი ნიშნის ნებისმიერობის პრობლემისათვის“ (1972) მოცემულია ახლებური ინტერპრეტაცია ენობრივი ნიშნის პირობითობისა და ნილს ბორის „დამატებითობის პრინციპის“ თვალსაზრისით.
-*უმაღლესი საბჭოს რამდენიმე მოწვევის დეპუტატი.
-*საქართველოს რესპუბლიკის სახელმწიფო საბჭოს წევრი (1992).
+XX ს. 80-იან წწ-ში გამყრელიძე იყო უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, სახალხო დეპუტატთა ყრილობების მონაწილე მოსკოვში, სადაც 1989 მკვეთრად კრიტიკული გამოსელები ჰქონდა 1989 წლის [[9 აპრილის ტრაგედია|9 აპრილს თბილისში დატრიალებული ტრაგედიის]] შესახებ. იყო საქართველოს უზენაესი საბჭოსა ღა რამდენიმე მოწევევის საქართველოს პარლამენტის წევრი (1990-92: 1990. 2003), საქართველოს პარლამენტის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის თავმჯდომარე დაა
-*საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ნამდვილი წევრი და მისი პრეზიდენტი (2004-2013).
+მუდმიემოქმედი საპარლამენტო დელეგაციების საკოორდ. საბჭოს ხელმძღვანელი.
+გამყრელიძე არის ჰუმბოლდტის საერთაშორისო პრემიის ლაურეატი (გფრ, 1989), ი.
+ჯავახიშვილის სახ. პრემიის ლაურეატი (თსუ, 1992) დაჯილდოებულია ღირსების ორდენით (1999). 2000 მიენიჭა „თბილისის საპატიო მოქალაქის“ წოდება. ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
-'''პარლამენტის წევრი'''
-*[[საქართველო]]ს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი (1990-91): საქართველოს კომპარტიის სიით, კულტურის, განათლებისა და მეცნიერების კომისიის წევრი;
-*მე-3 მოწვევის საქართველოს რესპუბლიკის პარლამენტის წევრი (1992-95): პროპორციული წესით, №1 მრავალმანდატიანი საარჩევნო ოლქი, ბლოკი „11 ოქტომბერი“, საგარეო საქმეთა კომისიის თავმჯდომარე.
-*მე-4 მოწვევის პარლამენტის წევრი (1995-99): პარტიული სიით,  საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი.
-*მე-5 მოწვევის პარლამენტის წევრი (1999-2004): პარტიული სიით, საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი.
 ==წყარო==
-[[საქართველოს პარლამენტის წევრები 1990-2015]]
+[[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]
-[[კატეგორია:ქართველი მეცნიერები]]
+[[კატეგორია:ქართველი ენათმეცნიერები]]
 [[კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები]]
 [[კატეგორია:საქართველოს პარლამენტის წევრები]]
-[[კატეგორია:1990-1991 წლების საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრები ]]
+[[კატეგორია:1990-1991 წლების საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრები]]
-[[კატეგორია:1992-1995 წლების საქართველოს III მოწვევის პარლამენტის წევრები ]]
+[[კატეგორია:1992-1995 წლების საქართველოს III მოწვევის პარლამენტის წევრები]]
-[[კატეგორია:1995-1999 წლების საქართველოს IV მოწვევის პარლამენტის წევრები ]]
+[[კატეგორია:1995-1999 წლების საქართველოს IV მოწვევის პარლამენტის წევრები]]
-[[კატეგორია:1999-2004 წლების საქართველოს V მოწვევის პარლამენტის წევრები ]]
+[[კატეგორია:1999-2004 წლების საქართველოს V მოწვევის პარლამენტის წევრები]]
 [[კატეგორია:საქართველოს პოლიტიკური პარტიების წევრები]]
 [[კატეგორია:საქართველოს მოქალაქეთა კავშირის წევრები]]

გამყრელიძე თამაზ

21:42, 28 ნოემბერი 2023-ის ვერსია

წყარო

პირადი ხელსაწყოები

სახელთა სივრცე

ვარიანტები

გადახედვა

მოქმედებები

ძიება

ნავიგაცია

ხელსაწყოები