გამყრელიძე თამაზ
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
[[ფაილი:GamyreliZe Tamaz.jpg|thumb|140პქ|'''თამაზ გამყრელიძე''']] | [[ფაილი:GamyreliZe Tamaz.jpg|thumb|140პქ|'''თამაზ გამყრელიძე''']] | ||
| − | '''თამაზ გამყრელიძე''' – (დ. 23 ოქტომბერი, 1929, ქუთაისი – გ. 10 თებერვალი, 2021) — ენათმეცნიერი, აღმოსავლეთმცოდნე, საზოგადო მოღვაწე, | + | '''თამაზ გამყრელიძე''' – (დ. 23 ოქტომბერი, 1929, ქუთაისი – გ. 10 თებერვალი, 2021) — ენათმეცნიერი, აღმოსავლეთმცოდნე, საზოგადო მოღვაწე, [[საქართველო]]ს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი (2005-იდან). საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1974), სსრკ (ამჟამად [[რუსეთი]]ს) მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1984), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებლი მოღვაწე (1979), ამერიკის მეცნიერებათა ნაციონალური აკადემიის უცხოელი წევრი (2006), ამერიკის ხელოვნებათა და მეციერებათა აკადემიის უცხოელი საპატიო წევრი (1978); [[ევროპა|ევროპის]] მეცნიერებათა აკადემიის |
(„აკადემია ევროპეა“) ნამდვილი წევრი (2006), ბრიტანეთის აკადემიის (1930) | („აკადემია ევროპეა“) ნამდვილი წევრი (2006), ბრიტანეთის აკადემიის (1930) | ||
| − | და ავსტრიის მეცნიერებათა აკადემიის (1983) უცხოელი | + | და ავსტრიის მეცნიერებათა აკადემიის (1983) უცხოელი წევრი, საქსონიის მეცნიეებათა აკადემიის უცხოელი წეერი (1988); ამერიკის ლინგვისტური საზოგადოების საპატიო წევრი (1971), ევროპის ლინგვისტური საზოგადოების წევრი (1986–87 – პრესიდენტი), ბონისა (1994) და ჩიკაგოს (1995) უნივერსიტეტების საპატიო დოქტორი. ინდო-გერმანული საზოგადოების (გფრ) საპატიო წევრი (1984), ჟურნ. „ვოპროსი იაზიკოზნანიას“ მთავარი რედაქტორი (1988–95). |
| − | დაამთავრა [[თსუ]] | + | დაამთავრა [[თსუ]] აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის ფილოლოდიური განყოფილება სემიტოლოგიის სპეციალობით (1952). სამეცნიერო-პედაგოგიურ მუშაობას ეწეოდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასა (აკად. [[წერეთელი გრიგოლ|გ. წერეთლი]]ს სახ. აღმოსავლეთმცოდნეობის ინ-ტის დირექტორი 1973–2005, შემდგომ – საპატიო დირექტორი და სამეცნ. საბჭოს თავმჯდომარე) და თსუ-ში (სტრუქტურული და გამოყენებითი ლინგვისტიკის კათედრის გამგე 1966-იდან, გ. ახვლედიანის სახ. ზოგადი და გამოყენებითი ენათმეცნ. კათედრის გამგე 1998-იდან). |
| − | გამყრელიძე თანაბარი წარმატებით მოღვაწეობდა როგორც თეორიული ენათმეცნიერების, ისე | + | გამყრელიძე თანაბარი წარმატებით მოღვაწეობდა როგორც თეორიული ენათმეცნიერების, ისე ქართველოლოგიისა და ინდოევროპეისტიკის სფეროებში. |
| − | გამყრელიძის | + | გამყრელიძის ქართველოლოგიურ ნაშრომთაგან აღსანიშნავია „სიბილანტთა შესატყვისობანი და ქართველურ ენათა უძველესი სტრუქტურის ზოგი საკითხი“ (1959). სამეცნიერო წრეებში განსაკუთრებული ყურადდღება მიიპყრო გ. მაჭავარიანთან ერთად შექმნილმა მონოგრაფიამ „სონანტთა სისტემა და [[აბლაუტი]] ქართველურ ენებში“ (1965), რომელშიც ახლებურადაა აღდგენილი საერთო-ქართველური ენობრივი სისტემის ძირითადი სტრუქტურული მოდელები (გერმ. თარგმ. 1982). ნაშრომში „წერის ანბანური სისტემა და ძველი [[ქართული დამწერლობა]]. [[ანბანი|ანბანური]] წერის ტიპოლოგია და წარმომავლობა“ (1989, [[ჯავახიშვილი ივანე|ი. ჯავახიშვილი]]ს სახ. პრემია, 1992, ინგლ. ენაზე, აშშ, 1995) ძვ. ქართული ანბანური დამწერლობის წარმოშობისა და განვითარების საკითხების შესწავლა ემყარება არა „გამოხატულების პლანის“ გარეგანი გამოვლინების განხილვას, არამედ „შინაარსის პლანის“ უფრო არსებით, შინაგან სტრუქტურულ მონაცემებს ძვ. სემიტური, ძვ. ბერძნული და ძვ. ქართული წერილობითი სისტემების სტრუქტურულ-ტიპოლოგიურმა შეპირისპირებამ გამოავლინა ქართული დამწერლობის დამოკიდებულება ძვ. ბერძნულ და არა ძვ. სემიტურ სისტემაზე, რომელსაც, ჩვეულებრივ, უკავშირებდნენ ძვ. ქართულ [[ასომთავრული|ასომთავრულ]] დამწერლობას. ნაშრომში განხილულია ძვ. ქართული წერის სტრუქტურული მახასიათებლები და გარკვეულია მისი ტიპოლოგიური ადგილი ადრექრისტიანული ხანის დამწერლობათა შორის (კოპტური, გოთური, ძვ. სომხური და ძვ. სლავური), რომლებიც შეიქმნა აღმოსავლეთ-ქრისტიანული კულტურულ სამყაროში. განსაკუთრებულია გამყრელიძის ღვაწლი შედარებითი ინდოევროპეისტიკის დარგში. ხეთური სოლისებრი დამწერლობის წარმოშობისა და ფონემური სისტემის კვლევისას გამყრელიძემ გარკვეულწილად დაასუსტა და შეავსო ფ. დე სოსიურის „სონანტური კოეფიციენტების“ კონცეფციის საფუძველზე შექმნილი ე. წ. „ლარინგალური თეორია“, რომელიც ეხება ინდოევროპულ ხმოვანთა სისტემის ჩამოყალიბებისა და განვითარების ხანგრძლივ და რთულ პროცესს. |
| − | ანბანური დამწერლობის წარმოშობისა და განვითარების საკითხების | + | |
| − | დამოკიდებულება ძვ. ბერძნულ და არა ძვ. სემიტურ სისტემაზე, რომელსაც, | + | |
| − | ჩვეულებრივ, უკავშირებდნენ ძვ. ქართულ [[ასომთავრული|ასომთავრულ]] დამწერლობას. ნაშრომში განხილულია ძვ. ქართული წერის | + | |
| − | გამყრელიძის მიერ ე. ივანოვთან ერთად შემუშავებული „გლოტალური თეორია“ გვთავაზობს ინდოევროპულ თანხმოვანთა სისტემის პრინციპულად ახალ პარადიგმას ინდოევროპულ ისტორიულ-შედარებით ენათმეცნიერებაში. ეს ჰიპოთეზა არსებითად ცვლის ინდოევროპელ ტომთა მიგრაციის ტრადიციულ სურათს. ინდოევროპულ ფუძეენისა და პროტოკულტურის რეკონსტრუქციის მიზნით ჩატარებული ხანგრძლივი კელევა-ძიება შეჯამებულია ორტომიან ნაშრომში „ინდოვეროპული ენა და ინდოევროპელები | + | გამყრელიძის მიერ ე. ივანოვთან ერთად შემუშავებული „გლოტალური თეორია“ გვთავაზობს ინდოევროპულ თანხმოვანთა სისტემის პრინციპულად ახალ პარადიგმას ინდოევროპულ ისტორიულ-შედარებით ენათმეცნიერებაში. ეს ჰიპოთეზა არსებითად ცვლის ინდოევროპელ ტომთა მიგრაციის ტრადიციულ სურათს. ინდოევროპულ ფუძეენისა და პროტოკულტურის რეკონსტრუქციის მიზნით ჩატარებული ხანგრძლივი კელევა-ძიება შეჯამებულია ორტომიან ნაშრომში „ინდოვეროპული ენა და ინდოევროპელები, ფუძე-ენისა და პროტო-კულტურის რეკონსტრუქცია და ისტორიულ-ტიპოლოგიური ანალიზი“ (თბ., 1984, რუს. ენაზე, ე. ივანოვის თანაავტორობით და რ. იაკობსონის წინასიტყვაობით; ინგლ. ენაზე: ბერლინი–ნიუ-იორკი, 1994-95), ნაშრომს 1988 მიენიჭა ლენინური პრემია. 2003 თსუ-ში გამოიცა გამყრელიძის ენციკლოპედიური ხასიათის სახელმღვანელო „თეორიული ენათმეცნიერების კურსი“ (თანაავტორებთან ერთად). |
გამყრელიძის გამოკვლევაში „ენობრივი ნიშნის ნებისმიერობის პრობლემისათვის“ (1972) მოცემულია ახლებური ინტერპრეტაცია ენობრივი ნიშნის პირობითობისა და ნილს ბორის „დამატებითობის პრინციპის“ თვალსაზრისით. | გამყრელიძის გამოკვლევაში „ენობრივი ნიშნის ნებისმიერობის პრობლემისათვის“ (1972) მოცემულია ახლებური ინტერპრეტაცია ენობრივი ნიშნის პირობითობისა და ნილს ბორის „დამატებითობის პრინციპის“ თვალსაზრისით. | ||
| − | XX ს. 80-იან წწ-ში გამყრელიძე იყო უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, სახალხო დეპუტატთა ყრილობების მონაწილე მოსკოვში, სადაც 1989 მკვეთრად კრიტიკული გამოსელები ჰქონდა 1989 წლის [[9 აპრილის ტრაგედია|9 აპრილს თბილისში დატრიალებული ტრაგედიის]] შესახებ. იყო საქართველოს უზენაესი საბჭოსა | + | XX ს. 80-იან წწ-ში გამყრელიძე იყო უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, სახალხო დეპუტატთა ყრილობების მონაწილე მოსკოვში, სადაც 1989 მკვეთრად კრიტიკული გამოსელები ჰქონდა 1989 წლის [[9 აპრილის ტრაგედია|9 აპრილს თბილისში დატრიალებული ტრაგედიის]] შესახებ. იყო საქართველოს უზენაესი საბჭოსა და რამდენიმე მოწევევის საქართველოს პარლამენტის წევრი (1990-92: 1990. 2003), საქართველოს პარლამენტის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის თავმჯდომარე და |
| − | მუდმიემოქმედი საპარლამენტო დელეგაციების | + | მუდმიემოქმედი საპარლამენტო დელეგაციების საკოორდინაციო საბჭოს ხელმძღვანელი. |
გამყრელიძე არის ჰუმბოლდტის საერთაშორისო პრემიის ლაურეატი (გფრ, 1989), ი. | გამყრელიძე არის ჰუმბოლდტის საერთაშორისო პრემიის ლაურეატი (გფრ, 1989), ი. | ||
| − | ჯავახიშვილის | + | ჯავახიშვილის სახელობის პრემიის ლაურეატი (თსუ, 1992) დაჯილდოებულია ღირსების ორდენით (1999). 2000 მიენიჭა „თბილისის საპატიო მოქალაქის“ წოდება. ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). |
21:55, 28 ნოემბერი 2023-ის ვერსია
თამაზ გამყრელიძე – (დ. 23 ოქტომბერი, 1929, ქუთაისი – გ. 10 თებერვალი, 2021) — ენათმეცნიერი, აღმოსავლეთმცოდნე, საზოგადო მოღვაწე, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი (2005-იდან). საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1974), სსრკ (ამჟამად რუსეთის) მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1984), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებლი მოღვაწე (1979), ამერიკის მეცნიერებათა ნაციონალური აკადემიის უცხოელი წევრი (2006), ამერიკის ხელოვნებათა და მეციერებათა აკადემიის უცხოელი საპატიო წევრი (1978); ევროპის მეცნიერებათა აკადემიის („აკადემია ევროპეა“) ნამდვილი წევრი (2006), ბრიტანეთის აკადემიის (1930) და ავსტრიის მეცნიერებათა აკადემიის (1983) უცხოელი წევრი, საქსონიის მეცნიეებათა აკადემიის უცხოელი წეერი (1988); ამერიკის ლინგვისტური საზოგადოების საპატიო წევრი (1971), ევროპის ლინგვისტური საზოგადოების წევრი (1986–87 – პრესიდენტი), ბონისა (1994) და ჩიკაგოს (1995) უნივერსიტეტების საპატიო დოქტორი. ინდო-გერმანული საზოგადოების (გფრ) საპატიო წევრი (1984), ჟურნ. „ვოპროსი იაზიკოზნანიას“ მთავარი რედაქტორი (1988–95).
დაამთავრა თსუ აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის ფილოლოდიური განყოფილება სემიტოლოგიის სპეციალობით (1952). სამეცნიერო-პედაგოგიურ მუშაობას ეწეოდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასა (აკად. გ. წერეთლის სახ. აღმოსავლეთმცოდნეობის ინ-ტის დირექტორი 1973–2005, შემდგომ – საპატიო დირექტორი და სამეცნ. საბჭოს თავმჯდომარე) და თსუ-ში (სტრუქტურული და გამოყენებითი ლინგვისტიკის კათედრის გამგე 1966-იდან, გ. ახვლედიანის სახ. ზოგადი და გამოყენებითი ენათმეცნ. კათედრის გამგე 1998-იდან).
გამყრელიძე თანაბარი წარმატებით მოღვაწეობდა როგორც თეორიული ენათმეცნიერების, ისე ქართველოლოგიისა და ინდოევროპეისტიკის სფეროებში.
გამყრელიძის ქართველოლოგიურ ნაშრომთაგან აღსანიშნავია „სიბილანტთა შესატყვისობანი და ქართველურ ენათა უძველესი სტრუქტურის ზოგი საკითხი“ (1959). სამეცნიერო წრეებში განსაკუთრებული ყურადდღება მიიპყრო გ. მაჭავარიანთან ერთად შექმნილმა მონოგრაფიამ „სონანტთა სისტემა და აბლაუტი ქართველურ ენებში“ (1965), რომელშიც ახლებურადაა აღდგენილი საერთო-ქართველური ენობრივი სისტემის ძირითადი სტრუქტურული მოდელები (გერმ. თარგმ. 1982). ნაშრომში „წერის ანბანური სისტემა და ძველი ქართული დამწერლობა. ანბანური წერის ტიპოლოგია და წარმომავლობა“ (1989, ი. ჯავახიშვილის სახ. პრემია, 1992, ინგლ. ენაზე, აშშ, 1995) ძვ. ქართული ანბანური დამწერლობის წარმოშობისა და განვითარების საკითხების შესწავლა ემყარება არა „გამოხატულების პლანის“ გარეგანი გამოვლინების განხილვას, არამედ „შინაარსის პლანის“ უფრო არსებით, შინაგან სტრუქტურულ მონაცემებს ძვ. სემიტური, ძვ. ბერძნული და ძვ. ქართული წერილობითი სისტემების სტრუქტურულ-ტიპოლოგიურმა შეპირისპირებამ გამოავლინა ქართული დამწერლობის დამოკიდებულება ძვ. ბერძნულ და არა ძვ. სემიტურ სისტემაზე, რომელსაც, ჩვეულებრივ, უკავშირებდნენ ძვ. ქართულ ასომთავრულ დამწერლობას. ნაშრომში განხილულია ძვ. ქართული წერის სტრუქტურული მახასიათებლები და გარკვეულია მისი ტიპოლოგიური ადგილი ადრექრისტიანული ხანის დამწერლობათა შორის (კოპტური, გოთური, ძვ. სომხური და ძვ. სლავური), რომლებიც შეიქმნა აღმოსავლეთ-ქრისტიანული კულტურულ სამყაროში. განსაკუთრებულია გამყრელიძის ღვაწლი შედარებითი ინდოევროპეისტიკის დარგში. ხეთური სოლისებრი დამწერლობის წარმოშობისა და ფონემური სისტემის კვლევისას გამყრელიძემ გარკვეულწილად დაასუსტა და შეავსო ფ. დე სოსიურის „სონანტური კოეფიციენტების“ კონცეფციის საფუძველზე შექმნილი ე. წ. „ლარინგალური თეორია“, რომელიც ეხება ინდოევროპულ ხმოვანთა სისტემის ჩამოყალიბებისა და განვითარების ხანგრძლივ და რთულ პროცესს.
გამყრელიძის მიერ ე. ივანოვთან ერთად შემუშავებული „გლოტალური თეორია“ გვთავაზობს ინდოევროპულ თანხმოვანთა სისტემის პრინციპულად ახალ პარადიგმას ინდოევროპულ ისტორიულ-შედარებით ენათმეცნიერებაში. ეს ჰიპოთეზა არსებითად ცვლის ინდოევროპელ ტომთა მიგრაციის ტრადიციულ სურათს. ინდოევროპულ ფუძეენისა და პროტოკულტურის რეკონსტრუქციის მიზნით ჩატარებული ხანგრძლივი კელევა-ძიება შეჯამებულია ორტომიან ნაშრომში „ინდოვეროპული ენა და ინდოევროპელები, ფუძე-ენისა და პროტო-კულტურის რეკონსტრუქცია და ისტორიულ-ტიპოლოგიური ანალიზი“ (თბ., 1984, რუს. ენაზე, ე. ივანოვის თანაავტორობით და რ. იაკობსონის წინასიტყვაობით; ინგლ. ენაზე: ბერლინი–ნიუ-იორკი, 1994-95), ნაშრომს 1988 მიენიჭა ლენინური პრემია. 2003 თსუ-ში გამოიცა გამყრელიძის ენციკლოპედიური ხასიათის სახელმღვანელო „თეორიული ენათმეცნიერების კურსი“ (თანაავტორებთან ერთად).
გამყრელიძის გამოკვლევაში „ენობრივი ნიშნის ნებისმიერობის პრობლემისათვის“ (1972) მოცემულია ახლებური ინტერპრეტაცია ენობრივი ნიშნის პირობითობისა და ნილს ბორის „დამატებითობის პრინციპის“ თვალსაზრისით.
XX ს. 80-იან წწ-ში გამყრელიძე იყო უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, სახალხო დეპუტატთა ყრილობების მონაწილე მოსკოვში, სადაც 1989 მკვეთრად კრიტიკული გამოსელები ჰქონდა 1989 წლის 9 აპრილს თბილისში დატრიალებული ტრაგედიის შესახებ. იყო საქართველოს უზენაესი საბჭოსა და რამდენიმე მოწევევის საქართველოს პარლამენტის წევრი (1990-92: 1990. 2003), საქართველოს პარლამენტის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის თავმჯდომარე და მუდმიემოქმედი საპარლამენტო დელეგაციების საკოორდინაციო საბჭოს ხელმძღვანელი.
გამყრელიძე არის ჰუმბოლდტის საერთაშორისო პრემიის ლაურეატი (გფრ, 1989), ი. ჯავახიშვილის სახელობის პრემიის ლაურეატი (თსუ, 1992) დაჯილდოებულია ღირსების ორდენით (1999). 2000 მიენიჭა „თბილისის საპატიო მოქალაქის“ წოდება. ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
წყარო
- ქართველი ენათმეცნიერები
- ქართველი პოლიტიკოსები
- საქართველოს პარლამენტის წევრები
- 1990-1991 წლების საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრები
- 1992-1995 წლების საქართველოს III მოწვევის პარლამენტის წევრები
- 1995-1999 წლების საქართველოს IV მოწვევის პარლამენტის წევრები
- 1999-2004 წლების საქართველოს V მოწვევის პარლამენტის წევრები
- საქართველოს პოლიტიკური პარტიების წევრები
- საქართველოს მოქალაქეთა კავშირის წევრები
- საქართველოს სახელმწიფო საბჭოს წევრები
- საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსები
- ივანე ჯავახიშვილის სახელობის პრემიის ლაურეატები
- გამყრელიძეები
