სათანაი-ბიიჩე
(→წყარო) |
|||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | '''სათანაჲ-ბიჲჩე''' ''(ბალყ.-ყარაჩ. Сатанай-бийче – „ქალბატონი სათანაჲ“; сатан ай – „ნათელი მთვარე“)'' – ბალყარულ-ყარაჩული ნართული ეპოსის ერთ-ერთი ცენტრალური პერსონაჟი, „მზის ასული“ (кюнкъыз), „ნართების დედა“, კულტურული გმირი, ერთ-ერთი მრავალფუნქციური სახე. მისი გარეგნობა თქმულებებში, თითქმის, არ აღიწერება, თუ არ მივიღებთ მხედველობაში პოეტურ შედარებებსა და ეფექტებს, რომელსაც მისი [[ხატი]] ბუნებაზე და ადამიანებზე ახდენს: „ისეთი საოცრება იყო სათანაჲ-ბიჲჩე, რომ მისი სილამაზე ყოველივეს აჯადოებდა და მზეს ეჯიბრებოდა; ვერცხლზე დატანილ სევადასავით შავი და მბრწყინავი წარბები და ცეცხლოვანი თვალები ჰქონდა; ხშირი თმა მზეზე უბრწყინავდა, მწყობრი იყო მისი ტანი“. მაგრამ, უწინარეს ყოვლისა, იგი ბრძენი მრჩეველი, გრძნეული გმირია: მისი რჩევების წყალობით [[ჲორჲუზმექი]] ნართებს [[ყიზილ ფუქი]]ს ტირანიისგან იხსნის; მისი წინამძღოლობით ნართები თემირ-ყაფუს ლაშქარს ანადგურებენ, ამარცხებენ საშინელ ურჩხულ [[ჟელბიდირი|ჟელბიდირს]], ხოცავენ გიგანტურ ობობებს. სათანაჲ-ბიჲჩე იოლად იგებს ქმრის – ჲორჲუზმექის – ქარაგმებს, რომელიც დახმარებას ითხოვს. მისი რჩევით მჭედელმა [[დებეთი|დებეთმა]] გველის შხამით მახვილთა და ისართა წრთობა დაიწყო. სათანაჲ-ბიჲჩე ნართებს შორის ურთიერთობებს გონივრულად და ადვილად არეგულირებს. არის [[ექიმბაში]] და ჯადოქრობაში გაწაფული. სათანაჲმ ასწავლა ადამიანებს [[პურის ცხობა]] და ბოზას ხარშვა, ქალებს – კენჭებით, მამაკაცებს კი ცხვრის ბეჭით მკითხაობა; სიზმრის ახსნა, მაქციობა და [[მაგია]], ამინდისა და მომავლის წინასწარმეტყველება, ბალახებისგან სამკურნალო წამლების დამზადება. ამასთან ერთად, „ნართების დედა“ სიზმარში [[ზესკნელი|ზესკნელისა]] და ქვესკნელის ბინადრებთან საუბრობს. | + | '''სათანაჲ-ბიჲჩე''' ''(ბალყ.-ყარაჩ. Сатанай-бийче – „ქალბატონი სათანაჲ“; сатан ай – „ნათელი მთვარე“)'' – ბალყარულ-ყარაჩული ნართული ეპოსის ერთ-ერთი ცენტრალური [[პერსონაჟი]], „მზის ასული“ (кюнкъыз), „ნართების დედა“, კულტურული გმირი, ერთ-ერთი მრავალფუნქციური სახე. მისი გარეგნობა თქმულებებში, თითქმის, არ აღიწერება, თუ არ მივიღებთ მხედველობაში პოეტურ შედარებებსა და ეფექტებს, რომელსაც მისი [[ხატი]] ბუნებაზე და ადამიანებზე ახდენს: „ისეთი საოცრება იყო სათანაჲ-ბიჲჩე, რომ მისი სილამაზე ყოველივეს აჯადოებდა და მზეს ეჯიბრებოდა; ვერცხლზე დატანილ სევადასავით შავი და მბრწყინავი წარბები და ცეცხლოვანი თვალები ჰქონდა; ხშირი თმა მზეზე უბრწყინავდა, მწყობრი იყო მისი ტანი“. მაგრამ, უწინარეს ყოვლისა, იგი ბრძენი მრჩეველი, გრძნეული გმირია: მისი რჩევების წყალობით [[ჲორჲუზმექი]] ნართებს [[ყიზილ ფუქი]]ს ტირანიისგან იხსნის; მისი წინამძღოლობით ნართები თემირ-ყაფუს ლაშქარს ანადგურებენ, ამარცხებენ საშინელ ურჩხულ [[ჟელბიდირი|ჟელბიდირს]], ხოცავენ გიგანტურ ობობებს. სათანაჲ-ბიჲჩე იოლად იგებს ქმრის – ჲორჲუზმექის – ქარაგმებს, რომელიც დახმარებას ითხოვს. მისი რჩევით მჭედელმა [[დებეთი|დებეთმა]] გველის შხამით მახვილთა და ისართა წრთობა დაიწყო. სათანაჲ-ბიჲჩე ნართებს შორის ურთიერთობებს გონივრულად და ადვილად არეგულირებს. არის [[ექიმბაში]] და ჯადოქრობაში გაწაფული. სათანაჲმ ასწავლა ადამიანებს [[პურის ცხობა]] და ბოზას ხარშვა, ქალებს – კენჭებით, მამაკაცებს კი ცხვრის ბეჭით მკითხაობა; სიზმრის ახსნა, მაქციობა და [[მაგია]], ამინდისა და მომავლის წინასწარმეტყველება, ბალახებისგან სამკურნალო წამლების დამზადება. ამასთან ერთად, „ნართების დედა“ სიზმარში [[ზესკნელი|ზესკნელისა]] და ქვესკნელის ბინადრებთან საუბრობს. |
სათანაჲ ერთგული და მოსიყვარულე მეუღლე და დედაა: პატიობს რა ცოლ-ქმრულ ღალატს, იგი ჲორჲუზმექს სიკვდილისაგან რამდენჯერმე იხსნის; ზრუნავს შვილობილ [[სოსრუყო]]ზე, ქალიშვილის – [[აგუნდა]]ს – მომავალზე. | სათანაჲ ერთგული და მოსიყვარულე მეუღლე და დედაა: პატიობს რა ცოლ-ქმრულ ღალატს, იგი ჲორჲუზმექს სიკვდილისაგან რამდენჯერმე იხსნის; ზრუნავს შვილობილ [[სოსრუყო]]ზე, ქალიშვილის – [[აგუნდა]]ს – მომავალზე. | ||
სათანაჲ-ბიჲჩეს პერსონაჟში „არამარტო დიდი შამანისა და მთვარის ღვთაების ნიშნები ვლინდება, არამედ მაქციობა (შავმურა მელად ქცევის უნარი) მის უწინდელ ([[ტოტემი|ტოტემურ]]) სახეზე მეტყველებს“. (მ. ჯურთუბაევი). | სათანაჲ-ბიჲჩეს პერსონაჟში „არამარტო დიდი შამანისა და მთვარის ღვთაების ნიშნები ვლინდება, არამედ მაქციობა (შავმურა მელად ქცევის უნარი) მის უწინდელ ([[ტოტემი|ტოტემურ]]) სახეზე მეტყველებს“. (მ. ჯურთუბაევი). | ||
| + | |||
| ხაზი 12: | ხაზი 13: | ||
* Карачаево-балкарский героический эпос. М., 2004; | * Карачаево-балкарский героический эпос. М., 2004; | ||
* М. Ч. Джуртубаев. Мифология и эпос карачаево-балкарского народа. Древние верования балкарцев и карачаевцев. Карачаево-балкарский героический эпос. Нальчик, 2011. | * М. Ч. Джуртубаев. Мифология и эпос карачаево-балкарского народа. Древние верования балкарцев и карачаевцев. Карачаево-балкарский героический эпос. Нальчик, 2011. | ||
| − | |||
==წყარო== | ==წყარო== | ||
მიმდინარე ცვლილება 16:56, 1 მაისი 2023 მდგომარეობით
სათანაჲ-ბიჲჩე (ბალყ.-ყარაჩ. Сатанай-бийче – „ქალბატონი სათანაჲ“; сатан ай – „ნათელი მთვარე“) – ბალყარულ-ყარაჩული ნართული ეპოსის ერთ-ერთი ცენტრალური პერსონაჟი, „მზის ასული“ (кюнкъыз), „ნართების დედა“, კულტურული გმირი, ერთ-ერთი მრავალფუნქციური სახე. მისი გარეგნობა თქმულებებში, თითქმის, არ აღიწერება, თუ არ მივიღებთ მხედველობაში პოეტურ შედარებებსა და ეფექტებს, რომელსაც მისი ხატი ბუნებაზე და ადამიანებზე ახდენს: „ისეთი საოცრება იყო სათანაჲ-ბიჲჩე, რომ მისი სილამაზე ყოველივეს აჯადოებდა და მზეს ეჯიბრებოდა; ვერცხლზე დატანილ სევადასავით შავი და მბრწყინავი წარბები და ცეცხლოვანი თვალები ჰქონდა; ხშირი თმა მზეზე უბრწყინავდა, მწყობრი იყო მისი ტანი“. მაგრამ, უწინარეს ყოვლისა, იგი ბრძენი მრჩეველი, გრძნეული გმირია: მისი რჩევების წყალობით ჲორჲუზმექი ნართებს ყიზილ ფუქის ტირანიისგან იხსნის; მისი წინამძღოლობით ნართები თემირ-ყაფუს ლაშქარს ანადგურებენ, ამარცხებენ საშინელ ურჩხულ ჟელბიდირს, ხოცავენ გიგანტურ ობობებს. სათანაჲ-ბიჲჩე იოლად იგებს ქმრის – ჲორჲუზმექის – ქარაგმებს, რომელიც დახმარებას ითხოვს. მისი რჩევით მჭედელმა დებეთმა გველის შხამით მახვილთა და ისართა წრთობა დაიწყო. სათანაჲ-ბიჲჩე ნართებს შორის ურთიერთობებს გონივრულად და ადვილად არეგულირებს. არის ექიმბაში და ჯადოქრობაში გაწაფული. სათანაჲმ ასწავლა ადამიანებს პურის ცხობა და ბოზას ხარშვა, ქალებს – კენჭებით, მამაკაცებს კი ცხვრის ბეჭით მკითხაობა; სიზმრის ახსნა, მაქციობა და მაგია, ამინდისა და მომავლის წინასწარმეტყველება, ბალახებისგან სამკურნალო წამლების დამზადება. ამასთან ერთად, „ნართების დედა“ სიზმარში ზესკნელისა და ქვესკნელის ბინადრებთან საუბრობს.
სათანაჲ ერთგული და მოსიყვარულე მეუღლე და დედაა: პატიობს რა ცოლ-ქმრულ ღალატს, იგი ჲორჲუზმექს სიკვდილისაგან რამდენჯერმე იხსნის; ზრუნავს შვილობილ სოსრუყოზე, ქალიშვილის – აგუნდას – მომავალზე.
სათანაჲ-ბიჲჩეს პერსონაჟში „არამარტო დიდი შამანისა და მთვარის ღვთაების ნიშნები ვლინდება, არამედ მაქციობა (შავმურა მელად ქცევის უნარი) მის უწინდელ (ტოტემურ) სახეზე მეტყველებს“. (მ. ჯურთუბაევი).
[რედაქტირება] ლიტერატურა
- Нарты. Героический эпос балкарцев и карачаевцев. М., 1994;
- Карачаево-балкарский фольклор в дореволюционных записях и публикациях. Нальчик, 1974;
- Карачаево-балкарский героический эпос. М., 2004;
- М. Ч. Джуртубаев. Мифология и эпос карачаево-балкарского народа. Древние верования балкарцев и карачаевцев. Карачаево-балкарский героический эпос. Нальчик, 2011.
