მახვილი (გრამატიკა)
(ახალი გვერდი: '''მახვილი''' – მეტყველებაში რომელიმე ერთეულის გამოყოფა ფონეტ...) |
|||
| ხაზი 9: | ხაზი 9: | ||
(გამიჯვნით) ფუნქციას: იგი აღნიშნავს სიტყვათა საზღვრებს. მახვილი (ფიქსირებულიც და არაფიქსირებულიც), როგორც ფრაზის მელოდიკის ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი, ასრულებს ექსპრესიულ ფუნქციას. სიტყვათმახვილის როლი ძალიან მნიშვნელოვანია პოეტური ენის რიტმიკულ სტრუქტურაში. | (გამიჯვნით) ფუნქციას: იგი აღნიშნავს სიტყვათა საზღვრებს. მახვილი (ფიქსირებულიც და არაფიქსირებულიც), როგორც ფრაზის მელოდიკის ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი, ასრულებს ექსპრესიულ ფუნქციას. სიტყვათმახვილის როლი ძალიან მნიშვნელოვანია პოეტური ენის რიტმიკულ სტრუქტურაში. | ||
| − | ქართულ ენაში სიტყვათმახვილი სუსტია. ამით არის განპირობებული აზრთა მრავალფეროენება მისი ადგილისა და ბუნების შესახებ (იხ. აქცენტოლოგია). ექსპერიმენტული მონაცემებით ქართული სიტყვათმახვილი სუსტდინამიკურია და სიტყვის დასაწყისიდან პირეელ მარცვალზე მოდის. ოთხ- და მეტმარცვლიან სიტყვებში გვაქვს თანამახვილიც: ოთხმარცვლიანში – ბოლოდან მეორე მარცვალზე, ხუთმარცელიანში – ბოლოდან მესამეზე, ექვს- და მეტმარცვლიანში – უმეტეს შემთხვევაში მეოთხეზე. | + | ქართულ ენაში სიტყვათმახვილი სუსტია. ამით არის განპირობებული აზრთა მრავალფეროენება მისი ადგილისა და ბუნების შესახებ (იხ. აქცენტოლოგია). ექსპერიმენტული მონაცემებით ქართული სიტყვათმახვილი სუსტდინამიკურია და სიტყვის დასაწყისიდან პირეელ მარცვალზე მოდის. ოთხ- და მეტმარცვლიან სიტყვებში გვაქვს თანამახვილიც: ოთხმარცვლიანში – ბოლოდან მეორე მარცვალზე, ხუთმარცელიანში – ბოლოდან მესამეზე, ექვს- და მეტმარცვლიანში – უმეტეს შემთხვევაში მეოთხეზე. (შესაძლებელია მესამეზედაც). თანამახვილიც დინამიკურია, რაც გამოიხატება უმახვილო მარცვლების ინტენსივობასთან შედარებით უფრო მაღალი ინტენსივობით: <big>'''ა'''</big>რემ<big>'''ა'''</big>რე, ხ<big>'''ე'''</big>ლცარი<big>'''ე'''</big>ლი, ვ<big>'''ა'''</big>ჟკაც<big>'''ო'''</big>ბა, გ<big>'''უ'''</big>ლისხმი<big>'''ე'''</big>რი, <big>'''ა'''</big>ღმაშ<big>'''ე'''</big>ნებელი. |
23:59, 1 თებერვალი 2024-ის ვერსია
მახვილი – მეტყველებაში რომელიმე ერთეულის გამოყოფა ფონეტიკური საშუალებებით. მახვილი ზესეგმენტური დონის ერთეულია (ზოგიერთ ენაში ფონოლოგიურად ღირებული). იმის მიხედეით, მეტყველების ნაკადის რომელ სეგმენტს უკავშირდება ის ფუნქციურად, განასხვავებენ მარცელის, სიტყვის, სინტაგმისა და ფრაზის მახვილებს. ერთ-ერთი სახესხეაობაა ლოგიკური მახვილი რომელიც აღნიშნავს ყველაზე მნიშვნელოვან ელემენტს გამონათქვამში (იხ. მელოდიკა). მახვილის მატარებელია მარცვალი. გამოიყოფა მახვილის სამი ფონეტიკური კომპონენტი (მახვილის ტიპს განსაზღვრავს ამ კომპონენტებიდან ერთ-ერთის სიჭარბე ენაში):
1) ინტენსივობა – ამ თვისებაზეა დამყარებული დინამიკური სიტყვათმახვილი;
2) ტონის სიმაღლე – ამ ნიშნის მიხედვით გამოიყოფა მუსიკალური მახვილი;
3) გრძლივობა – ამ ნიშნით გამოყოფენ ე. წ. კვანტიტატიურ, ანუ რაოდენობრივ მახვილს (მაგ., რუსულში).
ენებში, როგორც წესი, ერთი ტიპის მახვილი გვაქვს. ჩვეულებრივ, სიტყვაში ერთი მახვილია, მაგრამ ოთხ- და მეტმარცელიან სიტყვებში ჩნდება მეორე მახვილიც (თანამახვილი). ორივე მახვილი ერთი ტიპისაა მახვილიები ენებში განსხვავდებიან არა მხოლოდ ფონეტიკური, არამედ სტრუქტურული ტიპის მიხედვითაც. ამ თვალსაზრისით განარჩევენ ფიქსირებულ (ფრანგული, ჩეხური, პოლონური, ქართული) და არაფიქსირებულ (რუსული, ინგლისური, გერმანული) სიტყვათმახვილებს. მახვილის ტიპები ისტორიულად ცვალებადია.
სიტყვათმახვილი ენაში სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს: ყველა ტიპის მახვილისათვის საერთოა კულმინაციური ფუნქცია, რაც განაპირობებს ცალკეული სიტყვების მთლიანობას და დამოუკიდებლობას მისი ბგერითი მხარის პროსოდიული ცენტრალიზაციით. მახვილი (განსაკუთრებით ფიქსირებული) ასრულებს დელიმიტაციურ (გამიჯვნით) ფუნქციას: იგი აღნიშნავს სიტყვათა საზღვრებს. მახვილი (ფიქსირებულიც და არაფიქსირებულიც), როგორც ფრაზის მელოდიკის ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი, ასრულებს ექსპრესიულ ფუნქციას. სიტყვათმახვილის როლი ძალიან მნიშვნელოვანია პოეტური ენის რიტმიკულ სტრუქტურაში.
ქართულ ენაში სიტყვათმახვილი სუსტია. ამით არის განპირობებული აზრთა მრავალფეროენება მისი ადგილისა და ბუნების შესახებ (იხ. აქცენტოლოგია). ექსპერიმენტული მონაცემებით ქართული სიტყვათმახვილი სუსტდინამიკურია და სიტყვის დასაწყისიდან პირეელ მარცვალზე მოდის. ოთხ- და მეტმარცვლიან სიტყვებში გვაქვს თანამახვილიც: ოთხმარცვლიანში – ბოლოდან მეორე მარცვალზე, ხუთმარცელიანში – ბოლოდან მესამეზე, ექვს- და მეტმარცვლიანში – უმეტეს შემთხვევაში მეოთხეზე. (შესაძლებელია მესამეზედაც). თანამახვილიც დინამიკურია, რაც გამოიხატება უმახვილო მარცვლების ინტენსივობასთან შედარებით უფრო მაღალი ინტენსივობით: არემარე, ხელცარიელი, ვაჟკაცობა, გულისხმიერი, აღმაშენებელი.
