რეკონსტრუქცია (ენათმეცნიერება)
(ახალი გვერდი: '''რეკონსტრუქცია''' – (<ლათ. re – ხე�ლახალი + construction – აგება), ის�ტორიუ...) |
|||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | '''რეკონსტრუქცია''' – (<ლათ. re – | + | '''რეკონსტრუქცია''' – (<ლათ. re – ხელახალი + construction – აგება), ისტორიულ-შედარებით ენათმეცნიერებასა და შედარებით ფილოლოგიაში გამოყენებული დიაქრონიული ანალიზის მეთოდი, რ-ის |
საშუალებითაც შესაძლებელი | საშუალებითაც შესაძლებელი | ||
| − | ხდება ამა თუ იმ ეჩის, ენათა | + | ხდება ამა თუ იმ ეჩის, ენათა ჯგუფის, ოჯახის წინაისტ. მდგომარეობის აღდგენა.რ-ის პროცეღურა |
| − | გულისხმობს ისტორიულად | + | გულისხმობს ისტორიულად დამოწმებულ მონათესავე ენობრივი |
| − | სისტემების შედარებითი | + | სისტემების შედარებითი რეტროსპექტული ანალისით ადრეული |
(ისტორიულად დაუმოწმებელი) | (ისტორიულად დაუმოწმებელი) | ||
| − | სტადიების პოსტულირებას, | + | სტადიების პოსტულირებას, არქეტი პების დადგენას (იხ. არქეტიპი). რეტროსპექტული სელა |
| − | გაგრძელდება მანამ, სანამ | + | გაგრძელდება მანამ, სანამ მიღწეული არ იქნება ის ენობრივი |
| − | მდგომარეობა, წინარე ენა, | + | მდგომარეობა, წინარე ენა,რომლიდანაც შეიძლება გამოყეანილ |
იქჩეს ყველა ისტორიულად | იქჩეს ყველა ისტორიულად | ||
| − | დამოწმებული მონათესავე | + | დამოწმებული მონათესავე ენობრივი სისტემა. რაც მეტია 'შესადარებელი მასალა, მით უფრო მეტია |
| − | აღდგენილი ენობრიეი | + | აღდგენილი ენობრიეი მდგომარეობის სანდოობის ხარისხი და მით |
უფრო სრული იქნება წინარე ენის | უფრო სრული იქნება წინარე ენის | ||
| − | სტრუქტურული მოდელის (რე- კონსტრუქტი ს) შესახებ | + | სტრუქტურული მოდელის (რე- კონსტრუქტი ს) შესახებ ინფორმაციაც (იხ. ფუძჟეენა). თავის მხრიე, |
| − | წინარე ენა ანალიზის | + | წინარე ენა ანალიზის პროსპექტული მსელელობის გზით შესაძლებელს ხდის წინაეჩობრივი მდგომარეობიდან მომდინარე ისტორიულად დამოწმებული ენების ჩამოყალიბებისა და განვითარების პროცესთა გათვალისწინებას. |
შედარებით მეთოდთან ერთად | შედარებით მეთოდთან ერთად | ||
| − | დღიაქრონიულ კვლევაში | + | დღიაქრონიულ კვლევაში წარმატებით გამოიყენება ე. წ. შინაგანი რ-ის მეთოდი. ამ მეთოდით |
| − | ხდება როგორც უმწერლობო | + | ხდება როგორც უმწერლობო მონათესაეე ენათა წინაისტორიის |
| − | აღდგენა, ისე ცალკე მდგომ, | + | აღდგენა, ისე ცალკე მდგომ, იზოლირებულ ენათა წინაისტორიის |
| − | აღდგენაც. შინაგანი რ. | + | აღდგენაც. შინაგანი რ. ორიენტირებულია ცალკეული ენის (ენათა |
| − | ჯგუფის) ფარგლებში გარკვეული სტრუქტურული სქემების 'უნიფიირებისა და მათი სავარაუდო | + | ჯგუფის) ფარგლებში გარკვეული სტრუქტურული სქემების 'უნიფიირებისა და მათი სავარაუდო უძველეს სტრუქტურულ ტიპებზე და- ყვანის პროცედურებზე. ამ პროცედურაში გადამწყვეტი მნიშვნე- ლობა ენიჭება როგორც ტიპოლოგიური (სინქრონიული კანონზომიერებებისა და დიაქრონიული ტრანსფორმაციების), ისე ენობრიე უნივერსალიათა კელევის მონაცემებს. |
| − | სინქრონიული და | + | სინქრონიული და დიაქრონიული ტიპოლოგიის მონაცემთა მიხედეით მოხღა ინდოევროპულ |
| − | სშულთა სისტემის | + | სშულთა სისტემის რეინტერპრეტაცია, რ-ის შედეგად სავარაუდო |
| − | სისტემა „ლინგვისტური | + | სისტემა „ლინგვისტური რეალურობის“ უფრო მაღალ ხარისხს ავლენს, ვიდრე ტრადიციულად რე- კონსტრუირებული სისტემა. რამდენადაც ეს უკანასკნელი წინააღმდეგობაში აღმოჩნდა სინქრონიული ტიპოლოგიის მონაცემებთან, |
იგი რეინტერპრეტირებულ იქნა | იგი რეინტერპრეტირებულ იქნა | ||
| − | სისტემის დიაქრონიული | + | სისტემის დიაქრონიული გამოყვეანადობის პრინციპის საფუძველზე (თ. გამყრელიიე, ე. ივანოვი). |
| − | ასეთი რეინტერპრეტაციის | + | ასეთი რეინტერპრეტაციის შედეგად ინდოევროპულ ხშულთა სისტემა დალაგდა სამ სერიად გლოტალიზაციისა და მჟღერობა-სიყრუის მიხედეით: | – გლოტალიზებულები (ნ')LM””M”", II – მჟღერი, |
ფშვიჩვიერები ხ"/ ხ ძ"/ძ 9LV8 §M/ 9M/ | ფშვიჩვიერები ხ"/ ხ ძ"/ძ 9LV8 §M/ 9M/ | ||
ს: ყრუ ფშვინეიერები (#"/ი0 IL XMMX | ს: ყრუ ფშვინეიერები (#"/ი0 IL XMMX | ||
MM MM/L>, ამგეარად აღდგენილი | MM MM/L>, ამგეარად აღდგენილი | ||
| − | სისტემა სტრუქტურულ-ტი | + | სისტემა სტრუქტურულ-ტი პოლოგიურად ძალიან ახლოს დგას ქართე. |
| − | ეჩათა ხშულების სამსერიან | + | ეჩათა ხშულების სამსერიან სისტემასთან (იხ. ფუძეენა). საერთო |
ინდოეეროპული კონსონანტიზმის | ინდოეეროპული კონსონანტიზმის | ||
წარმოდგენილი რეკონსტრუქცია, | წარმოდგენილი რეკონსტრუქცია, | ||
რ-იც თანამედროვე ინდოეერ. შედ. | რ-იც თანამედროვე ინდოეერ. შედ. | ||
| − | ენათ-ში ცნობილია | + | ენათ-ში ცნობილია გლოტალური თეორიის სახელწოდებით, შეიძლება განხილულ |
იქნას როგორც ახალი პარადიგმა | იქნას როგორც ახალი პარადიგმა | ||
| − | ინდოევროჰულ შედ--ისტ. | + | ინდოევროჰულ შედ--ისტ. ენათმეცჩიერებაში. |
ლ. ენუქიძე. ი. ქობალავა. | ლ. ენუქიძე. ი. ქობალავა. | ||
| ხაზი 47: | ხაზი 47: | ||
==ლიერატურა== | ==ლიერატურა== | ||
* [[გამყრელიძე თამაზ|გამყრელიძე თ.]] თანამედდროვე დიაქრონიული ლინგეისტიკა და ქართველური ენები. – „ენათმეცნიერების საკითხები“, 2000, № I; | * [[გამყრელიძე თამაზ|გამყრელიძე თ.]] თანამედდროვე დიაქრონიული ლინგეისტიკა და ქართველური ენები. – „ენათმეცნიერების საკითხები“, 2000, № I; | ||
| − | * | + | * გამყრლიძე თ. აკიკნაძე ზ. შადური, შენგელაია ნ. თეორიული ენათმეცნიერების კურსი, თბ., 2003. |
00:18, 14 თებერვალი 2024-ის ვერსია
რეკონსტრუქცია – (<ლათ. re – ხელახალი + construction – აგება), ისტორიულ-შედარებით ენათმეცნიერებასა და შედარებით ფილოლოგიაში გამოყენებული დიაქრონიული ანალიზის მეთოდი, რ-ის საშუალებითაც შესაძლებელი ხდება ამა თუ იმ ეჩის, ენათა ჯგუფის, ოჯახის წინაისტ. მდგომარეობის აღდგენა.რ-ის პროცეღურა გულისხმობს ისტორიულად დამოწმებულ მონათესავე ენობრივი სისტემების შედარებითი რეტროსპექტული ანალისით ადრეული (ისტორიულად დაუმოწმებელი) სტადიების პოსტულირებას, არქეტი პების დადგენას (იხ. არქეტიპი). რეტროსპექტული სელა გაგრძელდება მანამ, სანამ მიღწეული არ იქნება ის ენობრივი მდგომარეობა, წინარე ენა,რომლიდანაც შეიძლება გამოყეანილ იქჩეს ყველა ისტორიულად დამოწმებული მონათესავე ენობრივი სისტემა. რაც მეტია 'შესადარებელი მასალა, მით უფრო მეტია აღდგენილი ენობრიეი მდგომარეობის სანდოობის ხარისხი და მით უფრო სრული იქნება წინარე ენის სტრუქტურული მოდელის (რე- კონსტრუქტი ს) შესახებ ინფორმაციაც (იხ. ფუძჟეენა). თავის მხრიე, წინარე ენა ანალიზის პროსპექტული მსელელობის გზით შესაძლებელს ხდის წინაეჩობრივი მდგომარეობიდან მომდინარე ისტორიულად დამოწმებული ენების ჩამოყალიბებისა და განვითარების პროცესთა გათვალისწინებას.
შედარებით მეთოდთან ერთად დღიაქრონიულ კვლევაში წარმატებით გამოიყენება ე. წ. შინაგანი რ-ის მეთოდი. ამ მეთოდით ხდება როგორც უმწერლობო მონათესაეე ენათა წინაისტორიის აღდგენა, ისე ცალკე მდგომ, იზოლირებულ ენათა წინაისტორიის აღდგენაც. შინაგანი რ. ორიენტირებულია ცალკეული ენის (ენათა ჯგუფის) ფარგლებში გარკვეული სტრუქტურული სქემების 'უნიფიირებისა და მათი სავარაუდო უძველეს სტრუქტურულ ტიპებზე და- ყვანის პროცედურებზე. ამ პროცედურაში გადამწყვეტი მნიშვნე- ლობა ენიჭება როგორც ტიპოლოგიური (სინქრონიული კანონზომიერებებისა და დიაქრონიული ტრანსფორმაციების), ისე ენობრიე უნივერსალიათა კელევის მონაცემებს.
სინქრონიული და დიაქრონიული ტიპოლოგიის მონაცემთა მიხედეით მოხღა ინდოევროპულ სშულთა სისტემის რეინტერპრეტაცია, რ-ის შედეგად სავარაუდო სისტემა „ლინგვისტური რეალურობის“ უფრო მაღალ ხარისხს ავლენს, ვიდრე ტრადიციულად რე- კონსტრუირებული სისტემა. რამდენადაც ეს უკანასკნელი წინააღმდეგობაში აღმოჩნდა სინქრონიული ტიპოლოგიის მონაცემებთან, იგი რეინტერპრეტირებულ იქნა სისტემის დიაქრონიული გამოყვეანადობის პრინციპის საფუძველზე (თ. გამყრელიიე, ე. ივანოვი). ასეთი რეინტერპრეტაციის შედეგად ინდოევროპულ ხშულთა სისტემა დალაგდა სამ სერიად გლოტალიზაციისა და მჟღერობა-სიყრუის მიხედეით: | – გლოტალიზებულები (ნ')LM””M”", II – მჟღერი, ფშვიჩვიერები ხ"/ ხ ძ"/ძ 9LV8 §M/ 9M/ ს: ყრუ ფშვინეიერები (#"/ი0 IL XMMX MM MM/L>, ამგეარად აღდგენილი სისტემა სტრუქტურულ-ტი პოლოგიურად ძალიან ახლოს დგას ქართე. ეჩათა ხშულების სამსერიან სისტემასთან (იხ. ფუძეენა). საერთო ინდოეეროპული კონსონანტიზმის წარმოდგენილი რეკონსტრუქცია, რ-იც თანამედროვე ინდოეერ. შედ. ენათ-ში ცნობილია გლოტალური თეორიის სახელწოდებით, შეიძლება განხილულ იქნას როგორც ახალი პარადიგმა ინდოევროჰულ შედ--ისტ. ენათმეცჩიერებაში.
ლ. ენუქიძე. ი. ქობალავა.
ლიერატურა
- გამყრელიძე თ. თანამედდროვე დიაქრონიული ლინგეისტიკა და ქართველური ენები. – „ენათმეცნიერების საკითხები“, 2000, № I;
- გამყრლიძე თ. აკიკნაძე ზ. შადური, შენგელაია ნ. თეორიული ენათმეცნიერების კურსი, თბ., 2003.
