ალთაი
(ახალი გვერდი: '''ალთაი''' – მთათა სისტემა აზიაში. ალთაის მთებს უკავია [[სამხრე...) |
|||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | '''ალთაი''' – მთათა სისტემა | + | '''ალთაი''' – მთათა სისტემა [[აზია]]ში. ალთაის მთებს უკავია [[სამხრეთ ციმბირის მთათა სარტყელი|სამხრეთ ციმბირის მთათა სარტყლის]] დასავლეთი, ყველაზე მაღალმთიანი ნაწილი, რომელიც უმეტესად [[რუსეთი]]ს ფარგლებშია, დასავლეთი პერიფერია [[ყაზახეთი|ყაზახისტანს]] ეკუთვნის. მთების მნიშენელოვანი ნაწილი ცენტრალურ აზიაში ხვდება (ძირითადად [[მონღოლეთი]]ს ტერიტორიაზე, მცირე ნაწილი – [[ჩინეთი]]ს ფარგლებში), მონღოლეთის ალთაისა და გობის ალთაის ქედების სახით. |
ალთაის მთიანი ოლქი იყოფა სამ ნაწილად: საკუთრივ ალთაის მთები, მონღოლეთის ალთაი და გობის ალთაი. ალთაი წარმოქმნის მრავალრიცხოვან ქედთა რთულ სისტემას, რომლებიც ქმნიან [[ირტიში]]ს, [[ობი (მდინარე)|ობი]]ს და [[ენისეი]]ს ზემო აუზების წყალგამყოფებს ძლიერ დანაწევრებული მთიანი [[რელიეფი (გეოგრაფია)|რელიეფი]] შედეგია აქტიური ნეოტექტონიკური მოძრაობის და ინტენსიური ეგზოგენური პროცესების, განსაკუთრებით ეროზიული. ცენტრალური ალთაის მაღალმთიანი კვანძიდან თითქმის ყველა მიმართულებით მარაოსებურად იშლებიან და თანდათან დაბლდებიან მრავალრიცხოვანი ქედები. ცენტრალური ალთაის ფარგლებში მთელი რიგი მწვერვალების სიმაღლე 4000 მ აღემატება. ისინი დაფარულია მუდმივი თოვლითა და ყინულებით, რისთვისაც ბელკებს უწოდებენ. მათ შორის ყეელაზე მაღალი კატუნის ბელკების ქედზე აღიმართება ალთაისა და მთელი ციმბირის უმაღლესი მწვერვალი – ორთავა ბელუსა (4506 მ). სიმაღლით მეორეა მთა ტაბინ-ბოგდა-ოლას (თურქულად – ხუთი წმინდა მთა) მთიანი კვანძი საკუთრივ ალთაის და მონღოლეთის ალთაის მიჯნაზე (მწვერვალი ნაირამდალი - 4356 მ). | ალთაის მთიანი ოლქი იყოფა სამ ნაწილად: საკუთრივ ალთაის მთები, მონღოლეთის ალთაი და გობის ალთაი. ალთაი წარმოქმნის მრავალრიცხოვან ქედთა რთულ სისტემას, რომლებიც ქმნიან [[ირტიში]]ს, [[ობი (მდინარე)|ობი]]ს და [[ენისეი]]ს ზემო აუზების წყალგამყოფებს ძლიერ დანაწევრებული მთიანი [[რელიეფი (გეოგრაფია)|რელიეფი]] შედეგია აქტიური ნეოტექტონიკური მოძრაობის და ინტენსიური ეგზოგენური პროცესების, განსაკუთრებით ეროზიული. ცენტრალური ალთაის მაღალმთიანი კვანძიდან თითქმის ყველა მიმართულებით მარაოსებურად იშლებიან და თანდათან დაბლდებიან მრავალრიცხოვანი ქედები. ცენტრალური ალთაის ფარგლებში მთელი რიგი მწვერვალების სიმაღლე 4000 მ აღემატება. ისინი დაფარულია მუდმივი თოვლითა და ყინულებით, რისთვისაც ბელკებს უწოდებენ. მათ შორის ყეელაზე მაღალი კატუნის ბელკების ქედზე აღიმართება ალთაისა და მთელი ციმბირის უმაღლესი მწვერვალი – ორთავა ბელუსა (4506 მ). სიმაღლით მეორეა მთა ტაბინ-ბოგდა-ოლას (თურქულად – ხუთი წმინდა მთა) მთიანი კვანძი საკუთრივ ალთაის და მონღოლეთის ალთაის მიჯნაზე (მწვერვალი ნაირამდალი - 4356 მ). | ||
ალთაის ჩრდილოეთ განაპირას მნიშვნელოვანი მორფოსტრუქტურული და ოროგრაფიული ერთეულებია სალაირის ჭიუხი, კუზნეცკის ალთაუ და მათი გამყოფი კუზნეცკის ქვაბული. სამხრეთ-დასავლეთი მხრიდან ალთაის მთიანი ოლქი შემოფარგლულია ზაისანის ქვაბულით, რომლის ძირიც უკავია მისივე სახელწოდები ტბას ხოლო დასავლეთ საიანების მთებიდან გამოყოფილია მდ. ბიას ხეობით რეგიონის ტერიტორია დანაწევრებულია ირტიშისა და ობის სათავეთა ხშირი და ღრმა ეროზიული და ტექტონიკურ-ეროზიული ხეობებით. | ალთაის ჩრდილოეთ განაპირას მნიშვნელოვანი მორფოსტრუქტურული და ოროგრაფიული ერთეულებია სალაირის ჭიუხი, კუზნეცკის ალთაუ და მათი გამყოფი კუზნეცკის ქვაბული. სამხრეთ-დასავლეთი მხრიდან ალთაის მთიანი ოლქი შემოფარგლულია ზაისანის ქვაბულით, რომლის ძირიც უკავია მისივე სახელწოდები ტბას ხოლო დასავლეთ საიანების მთებიდან გამოყოფილია მდ. ბიას ხეობით რეგიონის ტერიტორია დანაწევრებულია ირტიშისა და ობის სათავეთა ხშირი და ღრმა ეროზიული და ტექტონიკურ-ეროზიული ხეობებით. | ||
| + | |||
| + | ალთაის მთები ხასიათდება უხეწყლიან მდინარეთა ხშირი ქსელით. აქ იკრებენ სათავეებს ირტიში და ობი, რომელთა აუზებსაც განეკუთენება თითქმის მთელი ტერიტორია. გამონაკლისია მხოლოღ ჩრდილო-აღლმოსავლეთ პერიფერიული ქედებიდან (აბაკანის და სხვ) ჩამდინარე მდინარეები რომლებიც განეკუთვნებიან ენისეის სისტემას, მათგან ყველაზე დიდია აბაკანი. საშუალო და მაღალმთიან ზონაში საზრდოობის მთავარი წყარო ნადნობი წყალია (თოვლ-ყინულის), წლიური ჩამოსადენის 70% გაზაფხულ-ზაფხულის წყალდიდობაზე მოდის. | ||
| + | |||
| + | ალთაი მთელი ციმბირის მასშტაბით გამოირჩევა ბუნებრივი ლანდშაფტების სიმაღლითი ზონების ყველაზე სრული სპექტრით, დაწყებული მთისწინა და მთათაშუა ქვაბულების ნახევარუდაბნოებით, სტეპებით და დამთავრებული ნივალური ზონით. ლანდშაფტის ნაირგვარობა გამოხატულია აგრეთვე ერთი და იგივე სიმაღლითი ზონის ფარგლებში დასავლეთ, აღმოსავლეთ და სამხრეთი მთაგრეხილების და სხვადასხვა ექსპოზიციის ფერდობების მიხედვით. | ||
00:01, 19 აპრილი 2026-ის ვერსია
ალთაი – მთათა სისტემა აზიაში. ალთაის მთებს უკავია სამხრეთ ციმბირის მთათა სარტყლის დასავლეთი, ყველაზე მაღალმთიანი ნაწილი, რომელიც უმეტესად რუსეთის ფარგლებშია, დასავლეთი პერიფერია ყაზახისტანს ეკუთვნის. მთების მნიშენელოვანი ნაწილი ცენტრალურ აზიაში ხვდება (ძირითადად მონღოლეთის ტერიტორიაზე, მცირე ნაწილი – ჩინეთის ფარგლებში), მონღოლეთის ალთაისა და გობის ალთაის ქედების სახით.
ალთაის მთიანი ოლქი იყოფა სამ ნაწილად: საკუთრივ ალთაის მთები, მონღოლეთის ალთაი და გობის ალთაი. ალთაი წარმოქმნის მრავალრიცხოვან ქედთა რთულ სისტემას, რომლებიც ქმნიან ირტიშის, ობის და ენისეის ზემო აუზების წყალგამყოფებს ძლიერ დანაწევრებული მთიანი რელიეფი შედეგია აქტიური ნეოტექტონიკური მოძრაობის და ინტენსიური ეგზოგენური პროცესების, განსაკუთრებით ეროზიული. ცენტრალური ალთაის მაღალმთიანი კვანძიდან თითქმის ყველა მიმართულებით მარაოსებურად იშლებიან და თანდათან დაბლდებიან მრავალრიცხოვანი ქედები. ცენტრალური ალთაის ფარგლებში მთელი რიგი მწვერვალების სიმაღლე 4000 მ აღემატება. ისინი დაფარულია მუდმივი თოვლითა და ყინულებით, რისთვისაც ბელკებს უწოდებენ. მათ შორის ყეელაზე მაღალი კატუნის ბელკების ქედზე აღიმართება ალთაისა და მთელი ციმბირის უმაღლესი მწვერვალი – ორთავა ბელუსა (4506 მ). სიმაღლით მეორეა მთა ტაბინ-ბოგდა-ოლას (თურქულად – ხუთი წმინდა მთა) მთიანი კვანძი საკუთრივ ალთაის და მონღოლეთის ალთაის მიჯნაზე (მწვერვალი ნაირამდალი - 4356 მ).
ალთაის ჩრდილოეთ განაპირას მნიშვნელოვანი მორფოსტრუქტურული და ოროგრაფიული ერთეულებია სალაირის ჭიუხი, კუზნეცკის ალთაუ და მათი გამყოფი კუზნეცკის ქვაბული. სამხრეთ-დასავლეთი მხრიდან ალთაის მთიანი ოლქი შემოფარგლულია ზაისანის ქვაბულით, რომლის ძირიც უკავია მისივე სახელწოდები ტბას ხოლო დასავლეთ საიანების მთებიდან გამოყოფილია მდ. ბიას ხეობით რეგიონის ტერიტორია დანაწევრებულია ირტიშისა და ობის სათავეთა ხშირი და ღრმა ეროზიული და ტექტონიკურ-ეროზიული ხეობებით.
ალთაის მთები ხასიათდება უხეწყლიან მდინარეთა ხშირი ქსელით. აქ იკრებენ სათავეებს ირტიში და ობი, რომელთა აუზებსაც განეკუთენება თითქმის მთელი ტერიტორია. გამონაკლისია მხოლოღ ჩრდილო-აღლმოსავლეთ პერიფერიული ქედებიდან (აბაკანის და სხვ) ჩამდინარე მდინარეები რომლებიც განეკუთვნებიან ენისეის სისტემას, მათგან ყველაზე დიდია აბაკანი. საშუალო და მაღალმთიან ზონაში საზრდოობის მთავარი წყარო ნადნობი წყალია (თოვლ-ყინულის), წლიური ჩამოსადენის 70% გაზაფხულ-ზაფხულის წყალდიდობაზე მოდის.
ალთაი მთელი ციმბირის მასშტაბით გამოირჩევა ბუნებრივი ლანდშაფტების სიმაღლითი ზონების ყველაზე სრული სპექტრით, დაწყებული მთისწინა და მთათაშუა ქვაბულების ნახევარუდაბნოებით, სტეპებით და დამთავრებული ნივალური ზონით. ლანდშაფტის ნაირგვარობა გამოხატულია აგრეთვე ერთი და იგივე სიმაღლითი ზონის ფარგლებში დასავლეთ, აღმოსავლეთ და სამხრეთი მთაგრეხილების და სხვადასხვა ექსპოზიციის ფერდობების მიხედვით.
