რეკონსტრუქცია (ენათმეცნიერება)

რეკონსტრუქცია – (<ლათ. re – ხე�ლახალი + construction – აგება), ის�ტორიულ-შედარებით ენათმეც�ნიერებასა და შედარებით ფილო�ლოგიაში გამოყენებული დიაქრო�ნიული ანალიზის მეთოდი, რ-ის საშუალებითაც შესაძლებელი ხდება ამა თუ იმ ეჩის, ენათა ჯგუ�ფის, ოჯახის წინაისტ. მდგომა�რეობის აღდგენა.რ-ის პროცეღურა გულისხმობს ისტორიულად და�მოწმებულ მონათესავე ენობრივი სისტემების შედარებითი რეტრო�სპექტული ანალისით ადრეული (ისტორიულად დაუმოწმებელი) სტადიების პოსტულირებას, არ�ქეტი პების დადგენას (იხ. არ,ქე�ტიპი). რეტროსპექტული სელა გაგრძელდება მანამ, სანამ მიღ�წეული არ იქნება ის ენობრივი მდგომარეობა, წინარე ენა,რ�იდანაც შეიძლება გამოყეანილ იქჩეს ყველა ისტორიულად დამოწმებული მონათესავე ენობ�რივი სისტემა. რაც მეტია 'შესადა�რებელი მასალა, მით უფრო მეტია აღდგენილი ენობრიეი მდგომა�რეობის სანდოობის ხარისხი და მით უფრო სრული იქნება წინარე ენის სტრუქტურული მოდელის (რე- კონსტრუქტი ს) შესახებ იჩნფო�რმაციაც(იხ. ფუძჟეენა). თავის მხრიე, წინარე ენა ანალიზის პროსპექ�ტული მსელელობის გზით შესაძ�ლებელს ხდის წინაეჩობრივი მდგო�მარეობიდან მომდინარე ისტორიუ�ლად დამოწმებული ენების ჩამოყა�ლიბებისა და განვითარების პროცე�სთა გათვალისწინებას.

შედარებით მეთოდთან ერთად დღიაქრონიულ კვლევაში წარმა�ტებით გამოიყენება ე. წ. შინა�განი რ-ის მეთოდი. ამ მეთოდით ხდება როგორც უმწერლობო მო�ნათესაეე ენათა წინაისტორიის აღდგენა, ისე ცალკე მდგომ, იზო�ლირებულ ენათა წინაისტორიის აღდგენაც. შინაგანი რ. ორიენტი�რებულია ცალკეული ენის (ენათა ჯგუფის) ფარგლებში გარკვეული სტრუქტურული სქემების 'უნიფიირებისა და მათი სავარაუდო უძ�ველეს სტრუქტურულ ტიპებზე და- ყვანის პროცედურებზე. ამ პრო�ცედურაში გადამწყვეტი მნიშვნე- ლობა ენიჭება როგორც ტიპოლო�გიური (სინქრონიული კანონზომიე�რებებისა და დიაქრონიული ტრანს�ფორმაციების), ისე ენობრიე უნი�ეერსალიათა კელევის მონაცემებს.

სინქრონიული და დიაქრონიუ�ლი ტიპოლოგიის მონაცემთა მი�ხედეით მოხღა ინდოევროპულ სშულთა სისტემის რეინტერპრე�ტაცია, რ-ის შედეგად სავარაუდო სისტემა „ლინგვისტური რეალუ�რობის“ უფრო მაღალ ხარისხს აე�ლეჩს, ვიდრე ტრადიციულად რე- კონსტრუირებული სისტემა. რამ�დენადაც ეს უკანასკნელი წინა�აღმდეგობაში აღმოჩნდა სინქრო�ნიული ტიპოლოგიის მონაცემებთან, იგი რეინტერპრეტირებულ იქნა სისტემის დიაქრონიული გამოყ�ვეანადობის პრინციპის საფუძვე�ლზე (თ. გამყრელიიე, ე. ივანოვი). ასეთი რეინტერპრეტაციის შედე�გად ინდოევროპულ ხშულთა სი�სტემა დალაგდა სამ სერიად გლო�ტალიზაციისა და მჟღერობა-სიყ�რუის მიხედეით: | – გლოტალი�ზებულები (ნ')LM””M”", II – მჟღერი, ფშვიჩვიერები ხ"/ ხ ძ"/ძ 9LV8 §M/ 9M/ ს: ყრუ ფშვინეიერები (#"/ი0 IL XMMX MM MM/L>, ამგეარად აღდგენილი სისტემა სტრუქტურულ-ტი პოლო�გიურად ძალიან ახლოს დგას ქართე. ეჩათა ხშულების სამსერიან სის�ტემასთან (იხ. ფუძეენა). საერთო ინდოეეროპული კონსონანტიზმის წარმოდგენილი რეკონსტრუქცია, რ-იც თანამედროვე ინდოეერ. შედ. ენათ-ში ცნობილია გლოტა�ლური თეორიის სახელწო�დებით, შეიძლება განხილულ იქნას როგორც ახალი პარადიგმა ინდოევროჰულ შედ--ისტ. ენათმე�ცჩიერებაში.

ლ. ენუქიძე. ი. ქობალავა.

ლიერატურა

• გამყრელიძე თ. თანამედდროვე დიაქრონიული ლინგეისტიკა და ქართველური ენები. – „ენათმეცნიერების საკითხები“, 2000, № I;
• გამყრ�ლიძე თ. აკიკნაძე ზ. შადური, შენგელაია ნ. თეორიული ენათმეცნიერების კურსი, თბ., 2003.