ბუნრაკუ
ბუნრაკუ – (文楽) იაპონიის მარიონეტების პროფესიონალური თეატრია. იგი ძირითადად XVII-XVIII საუკუნეებში განვითარდა და იაპონიის ოთხი კლასიკური თეატრიდან (ბუნრაკუ, კაბუკი, ნოო და კიოგენი), ერთ-ერთ სახეობას წარმოადგენს. სახელი ბუნრაკუ მომდინარეობს თეატრ ბუნრაკუძადან, რომელიც დღემდე შემორჩენილი ერთადერთი ბუნრაკუს თეატრია. ბუნრაკუს სხვანაირად ნინგიო ჯიორურისაც უწოდებენ. ეს სახელი მისი წარმოშობისა და არსის გამომხატველია. ნინგიო ნიშნავს „თოჯინას“ ან „მარიონეტს“, ჯიორური კი, დრამატული თხრობის სტილია, რომელიც სამსიმიანი მუსიკალური ინსტრუმენტის, შიამისენის თანხლებით იმღერება ანუ ესაა დრამატული გალობით ამბის მოყოლა შიამისენზე (სამსიმიანი ბარბითის მსგავსი საკრავი) დაკვრის თანხლებით.
ბუნრაკუ კაბუკისთან ერთად ედოს პერიოდის (1603-1868წწ.) განვითარებული სავაჭრო კულტურული ხანის ორგანულ ნაწილს შეადგენდა. სპექტაკლებში მარიონეტების გამოყენების მიუხედავად, ეს არ იყო საბავშვო თეატრი; მისი ყველაზე ცნობილი პიესების ავტორია გამოჩენილი იაპონელი დრამატურგი, ჩიკამაცუ მონძაემონი, რომლის ნამდვილი სახელი და გვარია; სუგიმორი ნობუმორი (Chikamatsu Monzaemon/Sugimori Nobumori, 1653-1725 წწ.). იგი წერდა არა მხოლოდ მარიონეტების თეატრისათვის, არამედ დრამებს კაბუკისათვის.
ბუნრაკუს თეატრის ისტორია
უკვე ჰეიანის პერიოდში (794-1185 წწ.) მარიონეტების მმართავი მოხეტიალე პირები, ცნობილი როგორც კუგუცუმავაში, მთელ იაპონიაში კარდაკარ დადიოდნენ და წარმოდგენებს მართავდნენ შემოწირულობების ასაღებად. ქუჩის გართობის ეს ფორმა გაგრძელდა თითქმის ედოს პერიოდამდე. ამ პერიოდში მარიონეტების ოპერატორები ორხელიან თოჯინებს ათამაშებდნენ სცენაზე. სცენას კი წარმოადგენდა მათ კისერზე ჩამოკიდებული ყუთი. მიიჩნევენ, რომ ბუნრაკუს თეატრის მოხეტიალე წარმომადგენლები დასახლდნენ და იქვე ააგეს თეატრის შენობაც, ჯერ კუგუცუმავაში, ხოლო შემდეგ ნიშინომიასა და კუნძულ ავაჯიზე (დღევანდელი კობეს ახლოს).
XVI საუკუნეში თეატრალური დასის ამ ჯგუფებს იწვევდნენ საიმპერატორო ოჯახში და სამხედრო ლიდერებისთვის წარმოდგენების გასამართად. სწორედ ამ პერიოდში მარიონეტები შეერწყა ჯიორურის ხელოვნებას. ჯიორურის წინამორბედები არიან მოხეტიალე უსინათლო შემსრულებლები, ე.წ. ბივა ჰოში, რომლებიც მღეროდნენ „ჰეიკეს თავგადასავალს“. ეს უკანასკნელი ეპიკური სამხედრო ნაწარმოებია, რომელიც აღწერს ტაირა მინამოტოს ომს და იმღერება ბივას, ერთგვარი ბარბითის, აკომპანირების თანხლებით. XVI საუკუნეში ბივა შიამისენმა ჩაანაცვლა და ამის შემდეგ განვითარდა ჯიორურის სტილი. სახელი ჯიორური მომდინარეობს ამ სტილზე შესრულებული ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და ცნობილი ნაწარმოების სახელისგან. ეს ნაწარმოები კი არის ლეგენდა მეომარ მინამოტო ნო იოშიცუნესა და მშვენიერ ქალბატონ ჯიორურის სიყვარულის შესახებ.
XVII საუკუნეში ედოში (ახლანდელი ტოკიო) შიოგუნებისა (სამხედრო სარდალი) და სამხედრო მეთაურთა მფარველობით, ხელოვნების ეს დარგი, თეატრალური წარმოდგენები მარიონეტებითა და სიმღერა შიამისენის თანხლებით, განსაკუთრებით პოპულარული გახდა. პიესების უმრავლესობა იმ დროს კიმპირას თავგადასავლებს შეეხებოდა. ეს იყო ლეგენდარული გმირი, ცნობილი თავისი შეუპოვარი და საკვირველი საგმირო საქმეებით. ეს ხდებოდა სავაჭრო ქალაქ ოსაკაში, თუმცა ნინგიო ჯიორურის ოქროს ხანა ორი ნიჭიერი ადამიანის სახელთანაა დაკავშირებული: ტაიუ (მომღერალი, მგალობელი) ტაკემოტო გიდაიუ (1651-1714 წწ.) და დრამატურგი ჩიკამაცუ მონძაემონი.
1684 წელს ოსაკაში ტაკემოტოძას მარიონეტების თეატრის გახსნის შემდეგ, გიდაიუს ძლიერ ზემოქმედ სიმღერის სტილს (გიდაიუ ბუშის) დიდი გავლენა ჰქონდა ჯიორურზე. ჩიკამაცუმ დაიწყო ისტორიული დრამების (ჯიდაი მონოს) წერა გიდაიუსთვის 1685 წელს. ამის შემდეგ ათწლეულზე მეტხანს ის, ძირითადად, წერდა კაბუკისთვის, მაგრამ 1703 წელს ჩიკამაცუ დაბრუნდა ტაკემოტოძაში და 1705 წლიდან მოყოლებული სიცოცხლის ბოლომდე ის მხოლოდ მარიონეტების თეატრებისთვის ქმნიდა. იყო გარკვეული კამათი იმის თაობაზე, თუ რატომ წერდა ჩიკამაცუ კაბუკისთვის და შემდგომ რატომ დაუბრუნდა იგი ბუნრაკუს. ამის ერთ-ერთი მიზეზი შეიძლება ყოფილყო მისი უკმაყოფილება იმ დამოკიდებულების მიმართ, რაც არსებობდა დრამატურგსა და მსახიობს შორის კაბუკიში. იმ პერიოდში კაბუკის ცნობილი მსახიობები პიესას მიიჩნევდნენ მხოლოდ მასალად, რომელიც მათი ნიჭის მაქსიმალურად წარმოსაჩენად საკუთარ თავებზე უნდა მოერგოთ.
1703 წელს ჩიკამაცუმ გზა გაუკაფა პიესის ახალ სტილს, ოჯახურ დრამას, რომელმაც ტაკემოტოძას ახალი წარმატება მოუტანა. მაღაზიის მოხელისა და კურტიზანის თვითმკვლელობის ფაქტიდან ერთი თვის შემდეგ, ჩიკამაცუმ ეს შემთხვევა კიდევ უფრო გაამძაფრა თავის ნაწარმოებში, „სონეძაკი შინჯიუში“ („სიყვარულისთვის თვითმკვლელობა სონეძაკში“). კონფლიქტმა სოციალურ ვალდებულებებსა (გირი) და ადამიანურ გრძნობებს შორის (ნინჯიო), რომელიც ასახულია ამ პიესაში, ააღელვა იმდროინდელი მაყურებელი და იგი ბუნრაკუს მთავარ თემად იქცა. ჩიკამაცუს საოჯახო დრამა, განსაკუთრებით სიყვარულისა და თვითმკვლელობის თემა, მარიონეტების თეატრის საყვარელი სიუჟეტი გახდა. ისტორიულმა დრამებმაც გააგრძელეს არსებობა, თუმცა მათი სიუჟეტები კიდევ უფრო გართულდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც აუდიტორია შეეჩვია ოჯახური დრამების ფსიქოლოგიურ სიღრმეს. ერთ-ერთი ამის დამადასტურებელი მაგალითია „კანადეჰონ ჩიუშინგურა“, ალბათ ბუნრაკუს ყველაზე ცნობილი პიესა, დაფუძნებული 47 რონინის (დაბალი რანგის სამურაი) ნამდვილ ამბავზე, შემთხვევაზე, რომელიც მოხდა 1701-1703 წლებში. მისი ინსცენირება პირველად მხოლოდ 47 წლის შემდეგ, 1748 წელს განხორციელდა. ტოკუგავა შიოგუნის პროტოკოლის მეთაურისგან, კირა იოშინაკასგან მიყენებული შეურაცხყოფის საპასუხოდ, ფეოდალი ასანო ნაგანორი თვითმკვლელობამდე მივიდა და მისი კლანი დაიქსაქსა. დაახლოებით ორი წლის შემდეგ ფეოდალის ერთგულმა 47-მა მსახურმა შური იძია და კირა მოკლა. მიუხედავად იმისა, რომ მას შემდეგ დიდი ხანი გავიდა, დრამატურგები კვლავაც წერენ ამ ისტორიის შესახებ, მხოლოდ ცვლიან პერსონაჟების სახელებს, ადგილმდებარეობას, დროს და ა. შ., რომ ჩრდილი არ მიადგეს ტოკუგავა შიოგუნის სახელს. ეს პიესა ადაპტირებული იყო კაბუკის სცენისთვისაც და დღესაც კაბუკისა და ბუნრაკუს თეატრების რეპერტუარში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს. XVIII საუკუნეში ბუნრაკუ იყო კაბუკისთან ერთად როგორც კერძო, ისე სახელმწიფო დაქვემდებარებაში. კაბუკის მსახიობები ბაძავდნენ ბუნრაკუს მარიონეტების მოძრაობებს და ტაიუს სიმღერის სტილს. ამავე დროს კაბუკის მსახიობთა მოდური ფანფარები გადაიღეს ბურნაკუს წარმოდგენებში. პიესების დონეზე, ბევრი ჩიკამაცუს პიესა ადაპტირებულ იქნა კაბუკისთვის და პირიქით. მდიდრული კაბუკის ნაწამოებები იდგმებოდა ბუნრაკუს სცენაზე. XVIII საუკუნის ბოლოს კაბუკიმ თავისი პოპულარობით დაჩრდილა ბუნრაკუ და ფინანსური პრობლემების გამო ბუნრაკუს თეატრები ნელ-ნელა დაიხურა. დარჩა მხოლოდ ერთი, ბუნრაკუძა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ბუნრაკუს არსებობა მხოლოდ მთავრობის მხარდაჭერაზე იყო დამოკიდებული, მისი პოპულარობა იზრდებოდა. დღესდღეობით ბუნრაკუს ასოციაციის მფარველობით რეგულარული წარმოდგენები იმართება ტოკიოს ეროვნულ თეატრსა და ოსაკას ეროვნულ ბუნრაკუს თეატრში.
ბუნრაკუს მარიონეტები
ცოცხალი ადამიანის სიმაღლის ნახევრი ან ორი-მესამედი სიდიდის ბუნრაკუს მარიონეტები რამდენიმე კომპონენტისგან შედგება: ხის თავი, მხრები, ტანი, მკლავები, ფეხები და კოსტიუმი. თავს აქვს ტარი, რომელზეც მიმაგრებულია საკონტროლო ზონრები თვალების, პირის და წარბების სამოძრაოდ. ხელისმოსაკიდებელი ტარი დამაგრებულია მხრების ფიცრის ცენტრში. მხრების ფიცრიდან ზონრებითაა ჩამოკიდებული ხელები და ფეხები. კოსტიუმი ფარავს ტანისა და მხრების ფიცარს. კოსტუმის ნაწილს შეადგენს ბამბუკის სალტეც, რომელიც ბარძაყს ქმნის. მდედრობითი სქესის მარიონეტებს ხშირად უმოძრაო სახეები აქვთ და რადგან მათი კოსტიუმები გრძელია და ფარავს სხეულის ქვედა ნაწილს, ფეხები არც სჭირდებათ. დაახლოებით 70-მდე თოჯინის თავი გამოიყენება თეატრში. ეს თავები რამდენიმე კატეგორიად არის დაყოფილი: ახალგაზრდა გაუთხოვარი ქალი ან ახალგაზრდა ძლიერი მამაკაცი. თითოეული თავი ჩვეულებრივ სხვადასხვა პერსონაჟისთვის გამოიყენება, მაგრამ მათ მაინც თავდაპირველი პერსონაჟის სახელით მოიხსენიებენ ხოლმე მაყურებლები. ომოძუკაი (მარიონეტის მთავარი ოპერატორი) კოსტიუმის უკანა ნაწილიდან მარცხენა ხელს შეყოფს კოსტიუმში და ტარს, რომელზეც თავია დამაგრებული, ხელში იჭერს. მარჯვენა ხელით ის ამოძრავებს მარიონეტის მარჯვენა მკლავს. დიდი მეომარი მარიონეტი დაახლოებით 20 კგ-ს იწონის და მისი დაჭერა დიდ მოთმინებასა და ამტანობას მოითხოვს. მარცხენა მკლავს მართავს ჰიდარიძუკაი (პირველი ასისტენტი), ფეხები კი − აშიძუკაი (მეორე ასისტენტი). მეორე ასისტენტი ასევე აბაკუნებს ფეხებს სპეციალური ხმის ეფექტისათვის და შიამისენის რიტმზე ასაყოლებლად. ქალი მარიონეტებისთვის აშიძუკაი ამოძრავებს კიმონოს ქვედა ნაწილს ფეხების მოძრაობის სიმულაციისთვის. ჩიკამაცუს დროს მარიონეტებს მართავდა ერთი ადამიანი. მარიონეტის სამოპერატორიანი მართვა 1734 წლამდე არ არსებობდა. თავდაპირველად ოპერატორიც არ ჩანდა სცენაზე, მაგრამ „სონეძაკი შინჯიუს“ („სიყვარულისთვის თვითმკვლელობა სონეძაკიში“) მთავარი მარიონეტების ოპერატორი ტაცუმაცუ ჰაჩირობეი იყო პირველი, რომელიც მთლიანად გამოჩნდა აუდიტორიის წინაშე. დღესდღეობით სამივე ოპერატორი მთლიანად ჩანს სცენაზე. მათ აცვიათ შავი კოსტიუმები და ახურავთ შავი ქუდები, რომლებიც მათ სიმბოლურად „უხილავს“ ხდის. ცნობილი პირი ბუნრაკუს სამყაროში არის მთავარი ოპერატორი. იგი ხშირად ქუდის გარეშე მუშაობს და ზოგ შემთხვევაში კაშკაშა აბრეშუმის ტანსაცმელი აცვია. მარიონეტების ოპერატორების მსგავსად, ტაიუ და შიამისენის დამკვრელიც თავდაპირველად მაყურებლისგან დამალულები იყვნენ. 1705 წელს, ახალ პიესაში, ტაკემოტო გიდაიუ მთლიანად წარსდგა აუდიტორიის წინაშე. 1715 წელს კი ორივე, როგორც ოპერატორი ასევე ტაიუს და შიამისენის დამკვრელიც, აუდიტორიის წინაშე, სცენის მარჯვენა მხარეს საგანგებოდ ამაღლებულ ადგილას გამოვიდნენ, რაც დღესაც ასევე გრძელდება. ბუნრაკუს დასში ტრადიციულად ტაიუს განსაკუთრებულად მაღალი სტატუსი უჭირავს. როგორც მთხრობელი, სწორედ ის ქმნის წარმოდგენის მთლიან განწყობას. მის მოვალეობაში შედის მამაკაცის ბოხი ხმიდან დაწყებული ქალისა და ბავშვის წვრილი ხმით დამთავრებული ყველა ტონის გახმოვანება. შიამისენზე დამკვრელი არამარტო უწევს უბრალო აკომპანირებას ტაიუს, არამედ სწორედ შიამისენზე დამკვრელს ევალება ინსტრუმენტის რიტმული ჟღარუნით განსაზღვროს სპექტაკლის მსვლელობა და განვითარება, რადგან წარმოდგენის განმავლობაში მარიონეტების ოპერატორები, ტაიუ და შიამისენზე შემსრულებელი ერთმანეთს არ უყურებენ. ბუნრაკუს ფართომასშტაბიან წარმოდგენებსა და კაბუკის ბუფონადებში ხშირად რამდენიმე ტაიუსა და შიამისენის დამკვრელი წყვილი ან ანსამბლი იღებს მონაწილეობას.
თამარ ცაგარელი
