სახლის დიდი
სახლის დიდი − (აჭარ.) დიდი სახლეულის ანდა მრავალრიცხოვანი ოჯახის უფროსი, ხელმძღვანელი.
ოჯახის უფროსის, დიდი სახლეულის წინამძღოლის ადგილი არჩევითი იყო. უფროსად ოჯახის უხუცეს მამაკაცს ანდა ძმებში უფროსს ირჩევდნენ, მაგრამ ზოგჯერ, ასაკთან შედარებით გადამწყვეტი მნიშვნელობა საოჯახო საქმეების გაძღოლის უნარს ენიჭებოდა. სახლის დიდი ჯალაბის ყოველდღიურ ცხოვრებას განაგებდა. მის გადაწყვეტილებას არა მხოლოდ მამაკაცები, არამედ ქალები და ბავშვებიც ემორჩილებოდა. უფროსი, ჩვეულებრივ, პაპა, მამა ანდა რომელიმე ძმა თუ ბიძაშვილი ხდებოდა. ამ შემთხვევაში, როგორც ითქვა, გადამწყვეტი იყო არა მხოლოდ ასაკი, რაც სასურველი პირობა გახლდათ, არამედ ავტორიტეტი და სახლობის გაძღოლის უნარი. სახლის დიდს საჯალაბოში კერიის მახლობლად განსაკუთრებული ადგილი ჰქონდა მიჩენილი.
ეთნოგრაფიულად ხელმისაწვდომი პერიოდისათვის, აჭარული სახლის სამყოფში, ბუხრის ორივე მხარეს, მთელ სიგრძეზე გაკეთებული იყო საჯდომი, ე. წ. „სექვები”, რომელზეც ოჯახის წევრები უფროს-უმცროსობით სხდებოდნენ, ერთ მხარეს − მამაკაცები, მე ორე მხარეს კი − მანდილოსნები. კერიის ერთ მხარეს, ბუხრის ფეხთან − სახლის დიდის, ხოლო მეორე მხარეს სახლის სხვა წევრთა ადგილები იყო გამოყოფილი. აჭარის ტრადიციულ ოჯახებში სახლის დიდი და უფროსები უხუცესები იყვნენ, ერთსაც და მეორეთაც საჯდომად საგანგებოდ გაკეთებული ბალიშები, ლების ფორმაზე შეკერილი ე. წ. ყოლხოთური ჰქონდათ. აჭარის სინამდვილეში ყალხოთური იმავე ფუნქციას ასრულებდა, როგორსაც სხვა ქართველ ტომებში „საუფროსო სკამი”. როგორც ჩანს, ადრე სახლის დიდს საუფროსო სკამიც გააჩნდა. ამას გვაფიქრებინებს აჭარის სახელმწიფო მუზეუმში დაცული ორიგინალური სახის ჩუქურთმებიანი საზურგიანი სკამი. სკამი მუზეუმის თანამშრომლების მიერ მიკვლეული იქნა დიდაჭარაში, მუსლიმანურ სამლოცველოში − ჯამეში, რომელიც აღმოჩენის დროისათვის არ მოქმედებდა. ხეზე კვეთილობა, ორნამენტის სტილი და საერთოდ, ხელობა მიანიშნებს, რომ იგი აჭარაში იყო დამზადებული. სკამი გარეგნულად სვანურ „საკურცხილს” ჩამოგავს, რომელიც დიდი სახლობის უფროსის, ქორა მახვშის საჯდომს წარმოადგენდა და, ამასთან, საპატიო სტუმრისთვისაც იყო განკუთვნილი.
გურიაშიც დადასტურებულია უფროსი მამაკაცისათვის განკუთვნილი სკამის არსებობა, რომელიც ოჯახის სხვა წევრის სკამებისაგან იმით გამოირჩეოდა, რომ იგი უფრო მაღალი იყო და, ზოგჯერ, საზურგეც კი ჰქონდა. მსგავსი სკამები იმერეთშიც ყოფილა გავრცელებული, რაზეც ნიკო ბერძენიშვილის სახელობის ქუთაისის სახელწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის ეთნოგრაფიულ კუთხეში კერას თან − შუაცეცხლთან წარმოდგენილი უფროსი მამაკაცისათვის და უფროსი ქალისათვის განკუთვნილი ორი სკამი მიუთითებს. საუფროსო სკამები აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთისათვისაც არ იყო უცხო. მათ, მაგალითად, ხევში სამარტო შკამი (მარტოშკამაი/საუფროსო სკამი), ხოლო მთიულეთში − საუფროსო ეწოდებოდა. საღამოთი კერიის ირგვლივ ჯალაბობა სახლობაში გაერთიანებული როგორც ცალკეული ოჯახის, ისე, მთლიანად ოჯახთა ჯგუფისა და, საერთოდ, გაფართოებული სახლთმეურნეობის ზოგად საოჯახო საკითხებს, სამართლებრივ, სოციალურ, ქონებრივ და სამეურნეო პრობლემებს განიხილავდა.
ლიტერატურა
ჩიტაია, 2000:140-153;
მგელაძე, 1973:112-113; 2010:20;
ჩიქოვანი, 1960:100;
ბექაია, 1974:24;
ითონიშვილი, 1970:93; 1974:45;
აჩუგბა, 1981:68;
ცეცხლაძე, 1991:61.
