მეგრული ფოლკლორი
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | '''მეგრული ფოლკლორი''' – ქართველ ტომთა პოეტური შემოქმედების, მათ შორის მეგრული ზეპირსიტყვიერების ნიმუშების შეკრებისადმი ინტერესი მუდამ იდგა | + | '''მეგრული ფოლკლორი''' – ქართველ ტომთა პოეტური შემოქმედების, მათ შორის მეგრული ზეპირსიტყვიერების ნიმუშების შეკრებისადმი ინტერესი მუდამ იდგა მკვლევართა ყურადღების ცენტრში. ასეთი ინტერესი ადრე ძირითადად ქართველურ ენათა ლინგვისტური შესწავლის მიზნებთან იყო დაკავშირებული და ამიტომაა, რომ ფოლკლორული ტექსტების პირველ შემკრებლად სწორედ ენათმეცნიერები გვევლინებიან. |
| − | ლინგვისტური შესწავლის მიზნებთან იყო დაკავშირებული და ამიტომაა, რომ ფოლკლორული ტექსტების პირველ შემკრებლად | + | |
| − | + | ||
მეგრული ფოლკლორული მასალების შეკრება-პუბლიკაცია, მისი მეცნიერული შესწავლა მე-19 საუკუნის 70-იანი წლებიდან იწყება და | მეგრული ფოლკლორული მასალების შეკრება-პუბლიკაცია, მისი მეცნიერული შესწავლა მე-19 საუკუნის 70-იანი წლებიდან იწყება და | ||
დაკავშირებულია ა. ცაგარელის სახელთან, რომელმაც 1876–1879 წლებში [[სამეგრელო]]ში ლინგვისტური მიზნით მოგზაურობისას ჩაიწერა ხალხური საუნჯის ნიმუშები და გამოსცა 1880 წელს (Мингрельские этюды, СПБ,1880). | დაკავშირებულია ა. ცაგარელის სახელთან, რომელმაც 1876–1879 წლებში [[სამეგრელო]]ში ლინგვისტური მიზნით მოგზაურობისას ჩაიწერა ხალხური საუნჯის ნიმუშები და გამოსცა 1880 წელს (Мингрельские этюды, СПБ,1880). | ||
| − | 1886 წლიდან მეგრული ზეპირსიტყვიერების | + | 1886 წლიდან მეგრული ზეპირსიტყვიერების ნიმუშები სისტემატურად ქვეყნდება კრებულში «Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа» იბეჭდებოდა ზღაპრები, [[თქმულება|თქმულებები]], გადმოცემები, [[ანდაზა|ანდაზები]], გამოცანები, ლექს-სიმღერები და სხვა ჟანრის მასალები. ეს მასალები მოცემულია კრებულის (СМОМК) მე-5 (1886), მე-10 (1890), მე-18 (1894), 24-ე 1898), 32-ე (1903) და 33-(1904) ტომებში. მასალებთან ერთად აღნიშნულ ტომებში დროდადრო იბეჭდებოდა მეცნიერული შენიშვნა-კომენტარები და გამოკვლევები სამეგრელოს ეთნოგრაფიული ყოფისა და ფოლკლორული ტრადიციების შესახებ. ამ მხრივ დიდი მნიშვნელობისაა: ი. ტეპცოვის «Из быта и верований мингрельцев» (т. XVIII,1894); ი. სტეფანოვის - «Из мингрельских преданий» (т. XXIV, 1898); ტ. ქობალიას – «Из Мингрельской Колхиды» (т. XXXII, 1903); ი. სტეფანოვის – «Народные приметы, разные способы гадания и некоторые поверия мингрельцев» (т. XXXII, 1903); მ. კორძახიას – «Встреча и празднование нового года у мингрельцев» (т. XXXII, 1903) |
| − | მეგრული ფოლკლორული მასალების ფიქსირება-შესწავლას დიდ ყურადღებას უთმობდნენ [[ნიკო მარი|ნ. მარი]] და ი. ყიფშიძე. 1914 წელს ქვეყნდება ი. ყიფშიძის «Грамматика мингрельского (иверского) языка» რომელსაც დართული აქვს ფოლკლორული მასალები. 1920 წელს ხელნაწერის უფლებით დაისტამბა შ. ბერიძის „მეგრული (ივერიული) ენა რომლის მეორე მონაკვეთი მთლიანად ფოლკლორულ მასალას უჭირავს, ფასდაუდებელი მნიშვნელობისაა მ. ხუბუას „მეგრული ტექსტები“ (1937). დიდია მეგრული ზეპირსიტყვიერების შეკრება-შესწავლის დარგში რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ისტორიის ინსტიტუტის [[ფოლკლორი]]ს განყოფილების წვლილი. უკანასკნელ პერიოდში სამეგრელოს ტერიტორიაზე წარმატებით იმუშავა ამ განყოფილების არაერთმა ფოლკლორულმა ექსპედიციამ და დიდძალი ზეპირსიტყვიერი მასალა იქნა მოპოვებული. მეგრული ფოლკლორული შემოქმედების შესწავლის დარგში თვალსაჩინო შედეგებია მოპოვებული. შესწავლილია არა ერთი საკითხი; ეპიკური ტრადიცია | + | მეგრული ფოლკლორული მასალების ფიქსირება-შესწავლას დიდ ყურადღებას უთმობდნენ [[ნიკო მარი|ნ. მარი]] და ი. ყიფშიძე. 1914 წელს ქვეყნდება ი. ყიფშიძის «Грамматика мингрельского (иверского) языка» რომელსაც დართული აქვს ფოლკლორული მასალები. 1920 წელს ხელნაწერის უფლებით დაისტამბა შ. ბერიძის „მეგრული (ივერიული) ენა რომლის მეორე მონაკვეთი მთლიანად ფოლკლორულ მასალას უჭირავს, ფასდაუდებელი მნიშვნელობისაა მ. ხუბუას „მეგრული ტექსტები“ (1937). დიდია მეგრული ზეპირსიტყვიერების შეკრება-შესწავლის დარგში რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ისტორიის ინსტიტუტის [[ფოლკლორი]]ს განყოფილების წვლილი. უკანასკნელ პერიოდში სამეგრელოს ტერიტორიაზე წარმატებით იმუშავა ამ განყოფილების არაერთმა ფოლკლორულმა ექსპედიციამ და დიდძალი ზეპირსიტყვიერი მასალა იქნა მოპოვებული. მეგრული ფოლკლორული შემოქმედების შესწავლის დარგში თვალსაჩინო შედეგებია მოპოვებული. შესწავლილია არა ერთი საკითხი; ეპიკური ტრადიცია მეგრულ ზეპირსიტყვიერებაში (ლიტ. ძიებანი, XV 1963), ქართული ზეპირსიტყვიერების საკითხები მეგრული მასალების მიხედვით (1970), ქართული საისტორიო ზეპირსიტყვიერების საკითხები მეგრული მასალების მიხედვით (1971). და სხვ. 1971 წელს გამოიცა კ. სამუშიას „ქართული ხალხური პოეზიის მასალები (მეგრული ნიმუშები)“ ვრცელი შესავალი წერილითურთ. გარკვეული ყურადღება ეთმობა მეგრული მუსიკალური ფოლკლორის მასალების შეკრება-შესწავლას როგორც ფოლკლორისტების, ისე მუსიკისმცოდნეებისაგან. |
| − | მეგრულ ზეპირსიტყვიერებაში (ლიტ. | + | |
| − | (1970), ქართული საისტორიო ზეპირსიტყვიერების საკითხები მეგრული მასალების მიხედვით (1971). და სხვ. 1971 წელს გამოიცა კ. სამუშიას „ქართული ხალხური პოეზიის მასალები (მეგრული ნიმუშები)“ ვრცელი შესავალი წერილითურთ. გარკვეული ყურადღება ეთმობა მეგრული მუსიკალური ფოლკლორის მასალების შეკრება-შესწავლას როგორც ფოლკლორისტების, ისე | + | |
| − | მეგრულ ზეპირსიტყვაობაში გვაქვს ფოლკლორული შემოქმედებისათვის დამახასიათებელი ყველა ძირითადი ჟანრი მდიდარია პოეზიაც და პროზაც მრავალფეროვანი თემატიკითა და მოტივებით. პოეზიაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს შრომის ლექს-სიმღერებს, საყოფაცხოვრებო-სატრფიალო და ფილოსოფიურ ლირიკას, საწესჩვეულებო-საკულტო, ასევე საისტორიო, სატირულ- | + | მეგრულ ზეპირსიტყვაობაში გვაქვს ფოლკლორული შემოქმედებისათვის დამახასიათებელი ყველა ძირითადი ჟანრი მდიდარია პოეზიაც და პროზაც მრავალფეროვანი თემატიკითა და მოტივებით. პოეზიაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს შრომის ლექს-სიმღერებს, საყოფაცხოვრებო-სატრფიალო და ფილოსოფიურ ლირიკას, საწესჩვეულებო-საკულტო, ასევე საისტორიო, სატირულ-იუმორისტულ ლექს-სიმღერებს, საქორწილო და სამგლოვიარო პოეზიას, რომელთა ნიმუშებს მხატვრული თვალსაზრისითაც დიდი ღირებულება აქვთ. მეგრული ლექს-სიმღერების არქაულ ფორმებს ფასდაუდებელი მნიშვნელობა ენიჭება ხალხური ლექსის წარმოშობა-განვითარების, ქართული ხალხური ლექსწყობის საკითხების შესწავლისათვის. |
| − | ეპიკური ტრადიცია მეგრულ ზეპირსიტყვიერებაში ძირითადად ზღაპრების სახით არის წარმოდგენილი, მაგრამ გვხვდება აგრეთვე [[ლეგენდა|ლეგენდები]], თქმულებები და მითოლოგიური ხასიათის ნაწარმოებები. ზღაპრები ( | + | ეპიკური ტრადიცია მეგრულ ზეპირსიტყვიერებაში ძირითადად ზღაპრების სახით არის წარმოდგენილი, მაგრამ გვხვდება აგრეთვე [[ლეგენდა|ლეგენდები]], თქმულებები და მითოლოგიური ხასიათის ნაწარმოებები. ზღაპრები („არაკი“) ქმნიან სამ ძირითად ჯგუფს: ზღაპრები ცხოველების შესახებ, ჯადოსნური ზღაპრები და საყოფაცხოვრებო ანუ ნოველისტური ზღაპრები. მეგრული ზღაპრული [[ეპოსი]]ს მდიდარ თემატიკასა და მოტივებთან ერთად ყურადღებას იქცევენ მისი პერსონაჟები. ამ მხრივ სპეციფიკურია ჯადოსნურ-მითოლოგიური პერსონაჟები: [[ტყაშიმაფა]] [[ოჩოკოჩი]], მესეფი, [[წყარიშმაფა]], ჟინანთარი ([[ჟინი ანთარი]]). |
| − | მეგრულ ზღაპრულ ეპოსს, ისე როგორც ამავე ჟანრის ლაზურ ხალხურ ნაწარმოებებს, ქრისტიანიზაცია ნაკლებად განუცდია. ამ | + | მეგრულ ზღაპრულ ეპოსს, ისე როგორც ამავე ჟანრის ლაზურ ხალხურ ნაწარმოებებს, ქრისტიანიზაცია ნაკლებად განუცდია. ამ მხრივ, სხვა მხარეებთან ერთად, თავისებურებას გვიჩვენებს ამბის დასაწყისისა და დასასრულისათვის დამახასიათებელი ფორმები. მეგრულ-ლაზური ზღაპრული ეპოსისათვის უცხოა ამბის ქრისტიანულ-რელიგიური ხოტბითი დასაწყისი და დასასრული, რაც ქართული ზღაპრისათვის მეტად ნიშანდობლივია. |
მიმდინარე ცვლილება 12:52, 2 ივნისი 2025 მდგომარეობით
მეგრული ფოლკლორი – ქართველ ტომთა პოეტური შემოქმედების, მათ შორის მეგრული ზეპირსიტყვიერების ნიმუშების შეკრებისადმი ინტერესი მუდამ იდგა მკვლევართა ყურადღების ცენტრში. ასეთი ინტერესი ადრე ძირითადად ქართველურ ენათა ლინგვისტური შესწავლის მიზნებთან იყო დაკავშირებული და ამიტომაა, რომ ფოლკლორული ტექსტების პირველ შემკრებლად სწორედ ენათმეცნიერები გვევლინებიან.
მეგრული ფოლკლორული მასალების შეკრება-პუბლიკაცია, მისი მეცნიერული შესწავლა მე-19 საუკუნის 70-იანი წლებიდან იწყება და დაკავშირებულია ა. ცაგარელის სახელთან, რომელმაც 1876–1879 წლებში სამეგრელოში ლინგვისტური მიზნით მოგზაურობისას ჩაიწერა ხალხური საუნჯის ნიმუშები და გამოსცა 1880 წელს (Мингрельские этюды, СПБ,1880).
1886 წლიდან მეგრული ზეპირსიტყვიერების ნიმუშები სისტემატურად ქვეყნდება კრებულში «Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа» იბეჭდებოდა ზღაპრები, თქმულებები, გადმოცემები, ანდაზები, გამოცანები, ლექს-სიმღერები და სხვა ჟანრის მასალები. ეს მასალები მოცემულია კრებულის (СМОМК) მე-5 (1886), მე-10 (1890), მე-18 (1894), 24-ე 1898), 32-ე (1903) და 33-(1904) ტომებში. მასალებთან ერთად აღნიშნულ ტომებში დროდადრო იბეჭდებოდა მეცნიერული შენიშვნა-კომენტარები და გამოკვლევები სამეგრელოს ეთნოგრაფიული ყოფისა და ფოლკლორული ტრადიციების შესახებ. ამ მხრივ დიდი მნიშვნელობისაა: ი. ტეპცოვის «Из быта и верований мингрельцев» (т. XVIII,1894); ი. სტეფანოვის - «Из мингрельских преданий» (т. XXIV, 1898); ტ. ქობალიას – «Из Мингрельской Колхиды» (т. XXXII, 1903); ი. სტეფანოვის – «Народные приметы, разные способы гадания и некоторые поверия мингрельцев» (т. XXXII, 1903); მ. კორძახიას – «Встреча и празднование нового года у мингрельцев» (т. XXXII, 1903)
მეგრული ფოლკლორული მასალების ფიქსირება-შესწავლას დიდ ყურადღებას უთმობდნენ ნ. მარი და ი. ყიფშიძე. 1914 წელს ქვეყნდება ი. ყიფშიძის «Грамматика мингрельского (иверского) языка» რომელსაც დართული აქვს ფოლკლორული მასალები. 1920 წელს ხელნაწერის უფლებით დაისტამბა შ. ბერიძის „მეგრული (ივერიული) ენა რომლის მეორე მონაკვეთი მთლიანად ფოლკლორულ მასალას უჭირავს, ფასდაუდებელი მნიშვნელობისაა მ. ხუბუას „მეგრული ტექსტები“ (1937). დიდია მეგრული ზეპირსიტყვიერების შეკრება-შესწავლის დარგში რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ისტორიის ინსტიტუტის ფოლკლორის განყოფილების წვლილი. უკანასკნელ პერიოდში სამეგრელოს ტერიტორიაზე წარმატებით იმუშავა ამ განყოფილების არაერთმა ფოლკლორულმა ექსპედიციამ და დიდძალი ზეპირსიტყვიერი მასალა იქნა მოპოვებული. მეგრული ფოლკლორული შემოქმედების შესწავლის დარგში თვალსაჩინო შედეგებია მოპოვებული. შესწავლილია არა ერთი საკითხი; ეპიკური ტრადიცია მეგრულ ზეპირსიტყვიერებაში (ლიტ. ძიებანი, XV 1963), ქართული ზეპირსიტყვიერების საკითხები მეგრული მასალების მიხედვით (1970), ქართული საისტორიო ზეპირსიტყვიერების საკითხები მეგრული მასალების მიხედვით (1971). და სხვ. 1971 წელს გამოიცა კ. სამუშიას „ქართული ხალხური პოეზიის მასალები (მეგრული ნიმუშები)“ ვრცელი შესავალი წერილითურთ. გარკვეული ყურადღება ეთმობა მეგრული მუსიკალური ფოლკლორის მასალების შეკრება-შესწავლას როგორც ფოლკლორისტების, ისე მუსიკისმცოდნეებისაგან.
მეგრულ ზეპირსიტყვაობაში გვაქვს ფოლკლორული შემოქმედებისათვის დამახასიათებელი ყველა ძირითადი ჟანრი მდიდარია პოეზიაც და პროზაც მრავალფეროვანი თემატიკითა და მოტივებით. პოეზიაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს შრომის ლექს-სიმღერებს, საყოფაცხოვრებო-სატრფიალო და ფილოსოფიურ ლირიკას, საწესჩვეულებო-საკულტო, ასევე საისტორიო, სატირულ-იუმორისტულ ლექს-სიმღერებს, საქორწილო და სამგლოვიარო პოეზიას, რომელთა ნიმუშებს მხატვრული თვალსაზრისითაც დიდი ღირებულება აქვთ. მეგრული ლექს-სიმღერების არქაულ ფორმებს ფასდაუდებელი მნიშვნელობა ენიჭება ხალხური ლექსის წარმოშობა-განვითარების, ქართული ხალხური ლექსწყობის საკითხების შესწავლისათვის.
ეპიკური ტრადიცია მეგრულ ზეპირსიტყვიერებაში ძირითადად ზღაპრების სახით არის წარმოდგენილი, მაგრამ გვხვდება აგრეთვე ლეგენდები, თქმულებები და მითოლოგიური ხასიათის ნაწარმოებები. ზღაპრები („არაკი“) ქმნიან სამ ძირითად ჯგუფს: ზღაპრები ცხოველების შესახებ, ჯადოსნური ზღაპრები და საყოფაცხოვრებო ანუ ნოველისტური ზღაპრები. მეგრული ზღაპრული ეპოსის მდიდარ თემატიკასა და მოტივებთან ერთად ყურადღებას იქცევენ მისი პერსონაჟები. ამ მხრივ სპეციფიკურია ჯადოსნურ-მითოლოგიური პერსონაჟები: ტყაშიმაფა ოჩოკოჩი, მესეფი, წყარიშმაფა, ჟინანთარი (ჟინი ანთარი).
მეგრულ ზღაპრულ ეპოსს, ისე როგორც ამავე ჟანრის ლაზურ ხალხურ ნაწარმოებებს, ქრისტიანიზაცია ნაკლებად განუცდია. ამ მხრივ, სხვა მხარეებთან ერთად, თავისებურებას გვიჩვენებს ამბის დასაწყისისა და დასასრულისათვის დამახასიათებელი ფორმები. მეგრულ-ლაზური ზღაპრული ეპოსისათვის უცხოა ამბის ქრისტიანულ-რელიგიური ხოტბითი დასაწყისი და დასასრული, რაც ქართული ზღაპრისათვის მეტად ნიშანდობლივია.
ზ. თანდილავა
