ანდრონიკაშვილი ელენე

მიმდინარე ცვლილება 15:24, 25 ივნისი 2026 მდგომარეობით

ანდრონიკაშვილი ელენე (ელო) იოსების ასული (15(27) აპრილი, 1883 – 12 მარტი, 1956¹) – საქართველოს დამსახურებული არტისტი, მწერალ-მთარგმნელი. დაიბადა სოფ. კარდენახში, სიღნაღის მაზრაში, მემამულის ოჯახში. დედა დიასახლისი იყო.

ბავშვობიდან გაჭირვებულ მდგომარეობაში იზრდებოდა. მესამე კლასამდე მცხეთის დედათა მონასტრის სკოლაში სწავლობდა. საშუალო განათლების კურსი თვითმომზადებით გაიარა, მასწავლებლობის ხარისხზე გამოცდა ჩააბარა და 1903-1904 წწ. კავკავის ქართული სკოლის მასწავლებელი იყო, სადაც მხურვალე მონაწილეობა მიიღო წარმოდგენების წრის დაარსებაში, სკოლის სათეატრო დარბაზის აშენებაში, საკვირაო სკოლის და სახალხო-სალიტერატურო ლექციების მოწყობაში და სხვ.

1905 წელს, პარიზის სორბონის უნივერსიტეტში პედაგოგიურ-ლიტერატურულ კურსებზე სწავლობდა. იქ კავკასიურ-კულტურულ წრეში მონაწილეობით და, განსაკუთრებით, საუკეთესო ცეკვით სახელი გაითქვა. ხელმოკლეობის გამო სამშობლოში დაბრუნდა.

სპეციალური სასცენო განათლება არ მიუღია. 14 წლისა (1896) იქნებოდა, როცა სცენაზე პირველად ქართლის სოფ. წრომში გამოვიდა (სიძის, ლევან ციციშვილის ოჯახში, თავისი ძმის – ილოს ხელმძღვანელობით, ნინო და მიხეილ დავითაშვილების თანამონაწილეობით დადგმულ პიესაში – „ჯერ დაიხოცნენ, მერე იქორწინეს“). წარმოდგენამ დამსწრეებზე ისეთი შთაბეჭდილება მოახდინა, რომ მეორე წარმოდგენაც გამართეს: ლევან ციციშვილის სამანქანო ფარდულში დადგეს „ძუნწი“, სადაც ელენე ხამფერას როლს თამაშობდა (ნინო თუმანიშვილი – მონავარდისას, მიშა თუმანიშვილი – ხამფერას საქმროს, ილო ანდრონიკაშვილი – კარაპეტას). სოფ. წრომშივე, ე. ანდრონიკაშვილი სამი წლის მანძილზე გლეხთა ახალგაზრდა გოგოებს წერა-კითხვას სრულიად უფასოდ ასწავლიდა, რისთვისაც „დედა-ენა“ და სხვა სასწავლო ნივთები თბილისიდან – მარიამ დემურიასგან გამოიწერა. 1898 წელს წარმოდგენებს მართავდა სოფ. კარდენახსა და ანაგაში, რომელთა შემოსავლით დაფუძნდა კარდენახის წიგნთსაცავ-სამკითხველო. 1901–1902 წწ. ე. წ. „ავჭალის აუდიტორიაში“ – მუშათა სახალხო თეატრში მუშაობდა, სამი წელიწადი – თბილისის რკინიგზის თეატრში; ყველგან – სრულიად უფასოდ.

1907 წელს თბილისის ქართული დრამატული საზოგადოების დასში – ვ. გუნიას ხელმძღვანელობით, იუშკევიჩის პიესა „ქალაქში“, ევას როლში მიიწვიეს.

1900-1934 წწ. მუშაობდა საქართველოს ყველა ქალაქსა და სოფელში [თბილისში (8-9 სეზონი), სოხუმში (3 სეზონი), ბათუმში (2 სეზონი), ქუთაისში (6 სეზონი); ასევე: თელავსა და სიღნაღში, ხაშურსა და სურამში, ზუგდიდში, კავკავში და სხვ.]. სახალხო-საგლეხო წარმოდგენებში მონაწილეობისათვის ზოგ მიყრუებულ ადგილშიც იმოგზაურა და დრამატული წრეებიც შეადგინა. პროვინციაში მუშაობას იდეურად ყოველთვის ძალიან მაღლა აყენებდა. დასში ყოველთვის ცდილობდნენ, სათანადო პიესა ამოერჩიათ; პიესის წინ დრამატურგიაზე, ლიტერატურაზე სათანადო ახსნა-განმარტებას წარუმძღვარებდნენ.

ელენე ანდრონიკაშვილმა ითამაშა როლები:

• ნასტია და ლუბა (გორკის პიესებში: „ნაძირალნი“ და „უკანასკნელნი“);
• ოლინკა, დედა (ტრ. რამიშვილის პიესა „მეზობლები“);
• ქრისტინე, სონკა (ეგნატე ნინოშვილის პიესა „ქრისტინე“);
• გაიანე, რუქაია („ღალატი“);
• ელიკო და დარია, სონა (შიუკაშვილის პიესებში: „მეგობრობა“ და „სიმახინჯე“);
• დედა, მოსამსახურე გოგო (გედევანიშვილის პიესა „მსხვერპლი“);
• გედევანიშვილისვე „სინათლეში“: I ნაწ. – ავთანდილი, II ნაწ. – ელისაბედი;
• კაროჟნა (დ. კლდიაშვილის პიესა „დარისპანის გასაჭირი“);
• ლილი („ჯამბაზები“);
• პატარა ბარონესა ვიკი („სასახლის კარზე“);
• დედა შმალენბახ და ლენა (ვინდერბაუზის „ქოჩრიანი ტოროლა“);
• მარიტიე („იმედის დაღუპვა“), ჰანნელე (გაუპტმანის „ჰანნელე“);
• დედოფალი ელისაბედი (შილერის „მარიამ სტიუარტი“);
• თეიმურაზი („ქეთევან წამებული“);
• აბლი (აკაკის ნათარგმნი „ვიდრე ხვალ, უფალო“);
• ნინო და რუსია (შალიკაშვილის „გადაჭრილ მუხა“ და „უნიადაგონი“);
• ფლორიზელი (ბრანდესის „სტუმარი“);
• ფატმა („ათას ერთი ცბიერება ქალისა“);
• ფატი (ნინო ნაკაშიძის „ვინ არის დამნაშავე“);
• ფაიხოშ, ქეთევანი, დედაკაცი (გ. ერისთავის „სამშობლო“);
• თეკლე და მარო (სიო ჭანტურიშვილის „ბურუსი“ და „მორევი“);
• მელო (შიუკაშვილის „მთის ზღაპარი“);
• ლიდია („სახელმწიფო სადგომი“);
• ტურფა (აკაკის „პატარა კახი“);
• ევა (იუშკევიჩის „ქალაქში“);
• ნუცა (რამიშვილის „სტუმარ-მასპინძლობა“);
• ციპენიუ („სატანა“ – ვლ. მესხიშვილის დადგმა);
• ლიზა, კატინე (ავ. ცაგარლის „რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ“);
• მაშო („ციმბირელი“);
• სონა („გაცრუებული იმედები“);
• აზიანისა („ფული და ხარისხი“);
• თამრო (ი. ჭავჭავაძის „ბატონი და ყმა“), ფანფან („ორი ჯიბგირი“);
• ანიკო (კლარა ნინოშვილის „ჩვენი ქვეყნის გმირები“);
• ციცო (ანასტასია ხოშტარიას „ბედის ტრიალი“);
• დედა (დიაჩიანცის „ყარიბი და ემზარ“) და სხვ.,

უმრავლესად ვოდევილკომედიები, სადაც სახასიათო, ან ახალგაზრდა გმირების როლებს ანსახიერებდა. მაშინ ისე ცოტა იყვნენ მსახიობები, რომ ოთხ წელიწადში ერთხელ თუ იქნებოდა თავისუფალი.

მისი ხელმძღვანელობით დაიდგა საბავშვო პიესები ბავშვების მონაწილეობით:

• კავკავში – 1904 წელს,
• ბათუმში – 1913 წელს;
• ასევე: ჟურნალ „ჯეჯილის“ 30 წლისთავის საიუბილეო წარმოდგენა ოპერის თეატრში (გუნიას პიესა „მზეხა“ მეექვსე კლასის მოწაფეთა მონაწილეობით).

1927 წელს, თბილისის აღმასკომის დავალებით, მე-14 და მე-8 სკოლების მოწაფეთა მონაწილეობით რუსთაველის თეატრში წარმოდგენა მუსიკით, ბალეტით და ინტერმედიით გაიმართა.

ელენე ანდრონიკაშვილს კინოს დაარსებისთანავე იღებდნენ ფილმებში. ითამაშა: სიდედრი („არსენა“); გურიელის სახლში გაზრდილის როლი („ჯანყი გურიაში“); მოხუცი მტირალი ქალი და ცეკვის სცენა („ელისო“); მამიდა („უგუბზიარა“); მოხუცი ქალი („იბრაგიმ და გოდერძი“).

დაწერა რამდენიმე პატარა მოთხრობა. სამი მათგანი დასაბეჭდად „ნაკადულის“ რედაქციის კოლეგიამ მიიღო. ერთი საბავშვო თარგმანი „ჯეჯილშია“ დაბეჭდილი. მცხეთაში სწავლის დროს, თბილისის სათავადაზნაურო სკოლის ჟურნალ „ნაპერწკალში“ მისი ლექსი დაბეჭდეს; კიდევ ერთი ლექსი – 1900 წელს, კიევის სტუდენტების ჟურნალში. წერდა წერილებს თეატრის საკითხების გარშემო (1915-1916, 1920 წწ.). მოზარდ მაყურებელთათვის თეატრის შექმნის აზრი პირველად ე. ანდრონიკაშვილმა გამოთქვა: რამდენიმე პროექტი, მათ შორის „ბავშვთათვის“ სპეციალური თეატრის დაარსების შესახებ“ – 1921 წლის აპრილში განათლების კომისარიატში შეიტანა. ეს მოხსენება დაიბეჭდა „ქალთა ალმანახში“ (1926, № 2). წერილი, როგორც ღირშესანიშნავი, ასევე „კომუნისტმა“ და „მუშამ“ მოიხსენიეს.

1910 წლის 21 იანვარს, ქუთაისში 11 ახალგაზრდის (მათ შორის ე. ანდრონიკაშვილის) ბენეფისი გაიმართა. 1922 წელს, კარდენახის ხელისუფლებამ და დრამატულმა წრემ ე. ანდრონიკაშვილის 20 წლის მოღვაწეობის აღსანიშნავი „მადლობის დღე“ გამართეს.

1934 წლიდან ავადმყოფობის გამო სცენას ჩამოშორდა. 1935 წლიდან სოციალური დაზღვევის საბჭოდან პერსონალურ პენსიას – 169 მანეთს იღებდა.

1944 წელს საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტის წოდება მიენიჭა.

იოსებ იმედაშვილის არქივში დაცული ჩანაწერი ელენე ანდრონიკაშვილზე:

„დიდი თავადის ტრადიციულ ოჯახში დიდი და ფართო შექება შეიძლება იმ დროის საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე და კერძოდ ქართველი ქალის, მაგრამ აქ ჩვენს მიზანს არ შეადგენს. ერთი ზოლი კი მკვეთრად ეტყობა ქ. ელოს ცხოვრებას, რომ ის სულ სხვა გეზს მისდევს ინსტინქტურად. ძმები სკოლაში სწავლობენ და რაც კი ესმის სწავლაზედ ღრმად იბეჭდება მის გულზე. მისი უფროსი და სხვანაირად იზრდება, სადარბაზედ ბალსაღამოებზე გამოჰყავთ. ელოს კი სწავლა უნდა და 13 წლიდანვე წყვეტავს, რომ მასწავლებელი იქნება. რომელ წიგნსაც კი [...], გაიქცევა სოფელში, შემოისხავს გლეხის დედაკაცებს და გოგო-ბიჭებს და გატაცებით უკითხავს. მესამე კლასში რომ გადავიდა, მამა ეუბნება: „შვილო, შეძლება აღარა მაქვს, რომ ვაჟებსაც ვასწავლო და შენცო, ამიტომ გამოდი და შენც შენს დასავით, თვითგანვითარებით შეისწავლე, რაც საჭიროა დღევანდელ საზოგადოებაში ქალისთვისო“. ელო დიდ უარზედ არის და ერთი კვირის განმავლობაში შიმშილს აცხადებს „რომ მოვკვდეო, არ მინდა უსწავლელიო. მე მწერალი უნდა გამოვიდე, ისეთი, როგორც ბარათაშვილიაო“ და სხვ. აქედგან იწყობა მისი ტრაგედია და მისი თვითგანვითარების საქმეც. ბიოგრაფია რომ იწერებოდეს, შეიძლება ქ. ელო დიდ პიროვნებად დავასახელოთ იმ დროის ჩვენი საზოგადო ასპარეზის ჰორიზონტზე, რა თანდათანობით ვითარდებოდა, როგორც ქართველი ქალის ტიპი, რომლის ნებამ, ისეთს პირობებში, მაინც გამოსჭედა ერთგვარი საზოგადოებრივი პიროვნება.“

გამოქვეყნებულია:

1. გორა ბასილაშვილი: [მოთხრობა რუსეთში გაგზავნილ ქართველ ჯარისკაცთა ცხოვრებიდან] // ნაკადული. – 1905. – № 7;

2. სცენარი მიჩურინის მოღვაწეობიდან. საქართველოს ცხოვრებასთან შეფარდებით. – 1930.

თარგმნა:

1. არციბაშევი. ომი [იდგმებოდა თბილისში, ქუთაისში, ბათუმში, ბაქოში];

2. გაზაფხული და ზაფხული;

3. კულიკოვსკი. მოჯადოებული პრინცი [დაიდგა თბილისში];

4. ლეინგელი. ტაიფუნი [იაპონიის ცხოვრებიდან]. [1911 წლიდან იდგმებოდა ქუთაისისა და თბილისის სცენებზე];

5. ოსტროვსკი, ა. უდანაშაულოდ დასჯილნი [რუსთაველის თეატრში რამდენჯერმე დაიდგა];

6. ოსტროვსკი, ა. უმზითვო [დაიდგა კ. მარჯანიშვილის თეატრში];

7. პროექტი შოთა რუსთაველის ძეგლისა;

8. უაილდი, ოსკარ. პადუას დედოფალი [დაიდგა ბათუმის სცენაზე];

9. ფრინველთა სამეფო;

10. შავი ლაქა [დაიდგა თბილისის სახ. სახლში];

11. გეირი. გზის საიდუმლო: [პიესა] // თეატრი და ცხოვრება. – 1916. – №3. – გვ. 32-34.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. არ-ელი [იოსებ იმედაშვილი], ი. // თეატრი და ცხოვრება. – 1914. – № 42. – გვ. 4;

2. თეატრი და ცხოვრება. – 1914. – № 42; 1918. – № 5. – გვ. 16; 1919. – № 5; 1924. – № 2. – გვ. 1, 8-9, 16;

3. შალვა დადიანი (1874-1923). – ტფ., 1923. – გვ. 82;

4. ნარკანი: [ნ. კურდღელაშვილი]. ელო ანდრონიკაშვილის საღამოს გამო // თეატრი და ცხოვრება. – 1924. – № 2. – გვ. 10-11;

5. გვარაძე, ნიკო. თეატრალური მემუარები. – თბ.: სახელგამი, 1949. – გვ.: 201, 230, 235, 241, 248.

[რედაქტირება] სქოლიო

¹ ბიოგრაფიული ლექსიკონი

[რედაქტირება] წყარო

ქართველ მოღვაწეთა ლექსიკონი 1801-1952