რითმა
(ახალი გვერდი: '''რითმა''' – (ბერძნ. rhythmos – თანაშეზომილება, შეთანხმება), ლექსის ...) |
|||
| (ერთი მომხმარებლის 3 შუალედური ვერსიები არ არის ნაჩვენები.) | |||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | '''რითმა''' – (ბერძნ. rhythmos – თანაშეზომილება, შეთანხმება), [[ლექსი]]ს ერთ-ერთი ძირითადი კომპონენტი, ერთი და იმავე ან მსგავს | + | '''რითმა''' – (ბერძნ. rhythmos – თანაშეზომილება, შეთანხმება), [[ლექსი]]ს ერთ-ერთი ძირითადი კომპონენტი, ერთი და იმავე ან მსგავს [[ბგერა]]თა კომპლექსების კანონზომიერი განმეორება სალექსო [[ტაეპი|ტაეპების]] ან მუხლების ბოლოს, ზოგჯერ დასაწყისშიც. რითმა ლექსის ბგერითი სისტემის [[ბგერწყობა|ბგერწყობის]], ერთ-ერთი ძირითადი ფაქტორია, რომელიც, ამავე დროს, რიტმულ ერთეულებსაც აკავშირებს ერთმანეთთან, ე. ი. გარკვეულ კომპოზიციურ ფუნქციასაც ასრულებს. რითმა არ არის ლექსი აუცილებელი კომპონენტი (მაგ. [[ანტიკური ლექსწყობა|ანტიკური ლექსი]] ურითმო იყო; ამჟამადაც არსებობს ლექსის ურითმო სახეობა), მაგრამ შუა საუკუნეებიდან იგი ლექსის დიდმნიშვნელოვან მხატვრულ-გამომსახველობით ხერხად იქცა. |
| − | გარკვეულ კომპოზიციურ ფუნქციასაც ასრულებს. რითმა არ არის ლექსი აუცილებელი კომპონენტი (მაგ. [[ანტიკური ლექსწყობა|ანტიკური ლექსი]] ურითმო იყო; ამჟამადაც არსებობს ლექსის ურითმო სახეობა), მაგრამ შუა საუკუნეებიდან იგი ლექსის დიდმნიშვნელოვან მხატვრულ-გამომსახველობით ხერხად იქცა. | + | |
რითმის ძირითად სახეობათაგან აღსანიშნავია: | რითმის ძირითად სახეობათაგან აღსანიშნავია: | ||
| − | 1. '''ბგერითი შედგენილობის მიხედვით:''' <br /> | + | 1. '''<big>ბგერითი შედგენილობის მიხედვით:</big>''' <br /> |
ზუსტი და არაზუსტი რითმა. ზუსტი რითმა სარითმო ერთეულების სრულ იგივეობას გულისხმობს (მხარეში — სიმწუხარეში). ზუსტი რითმის ყველაზე სრული სახეა [[მაჯამა]]. არაზუსტ რითმაში სარითმო ერთეულები მთლიანად არ ემთხვევიან ერთმანეთს. | ზუსტი და არაზუსტი რითმა. ზუსტი რითმა სარითმო ერთეულების სრულ იგივეობას გულისხმობს (მხარეში — სიმწუხარეში). ზუსტი რითმის ყველაზე სრული სახეა [[მაჯამა]]. არაზუსტ რითმაში სარითმო ერთეულები მთლიანად არ ემთხვევიან ერთმანეთს. | ||
არაზუსტი რითმების სახეებია:<br /> | არაზუსტი რითმების სახეებია:<br /> | ||
| − | ა) [[ასონანსი]] | + | ა) [[ასონანსი]]<br /> |
| − | ბ) [[კონსონანსი (პოეზია)|კონსონანსი]], | + | ბ) [[კონსონანსი (პოეზია)|კონსონანსი]],<br /> |
| − | გ) [[დისონანსი (ლიტერატურა)|დისონანსი]] | + | გ) [[დისონანსი (ლიტერატურა)|დისონანსი]]<br /> |
დ) არათანაბარმარცვლიანი ან არათანაბარმახვილიანი რითმა. როცა ერთი სარითმო ერთეული უგრძესია მეორეზე (ყურს — ფანდურს). | დ) არათანაბარმარცვლიანი ან არათანაბარმახვილიანი რითმა. როცა ერთი სარითმო ერთეული უგრძესია მეორეზე (ყურს — ფანდურს). | ||
| − | 2. '''მარცვალთა რაოდენობის მიხედვით:'''<br /> | + | 2. '''<big>მარცვალთა რაოდენობის მიხედვით:</big>'''<br /> |
ა) ერთმარცვლიანი, ანუ ვაჟური რითმა (კვლავ — მკლავ) <br /> | ა) ერთმარცვლიანი, ანუ ვაჟური რითმა (კვლავ — მკლავ) <br /> | ||
| − | ბ) | + | ბ) ორმარცვლიანი, ანუ ქალური რითმა (ბური — პური)<br /> |
გ) დაქტილური რითმა (ტკბილისა — ალბილისა)<br /> | გ) დაქტილური რითმა (ტკბილისა — ალბილისა)<br /> | ||
დ) ზედაქტილური რითმა (დაიფერა — დაიბერა). | დ) ზედაქტილური რითმა (დაიფერა — დაიბერა). | ||
| − | 3. '''ადგილმდებარეობის მიხედვით:''' <br /> | + | 3. '''<big>ადგილმდებარეობის მიხედვით:</big>''' <br /> |
ა) გარეგანი რითმა, როცა გარითმულია ტაეპთა ბოლოები: | ა) გარეგანი რითმა, როცა გარითმულია ტაეპთა ბოლოები: | ||
| − | |||
::ახლა, როცა ამ სტრიქონს ვწერ, შუაღამე იწვის, დნება,<br /> | ::ახლა, როცა ამ სტრიქონს ვწერ, შუაღამე იწვის, დნება,<br /> | ||
| − | ::სიო, | + | ::სიო, სარკმლით მონაქროლი, ველთა ზღაპარს '''მეუბნება'''. |
::::::::::(''[[გალაკტიონ ტაბიძე|გ. ტაბიძე]]''). | ::::::::::(''[[გალაკტიონ ტაბიძე|გ. ტაბიძე]]''). | ||
ბ) შინაგანი რითმა – მუხლების ან ტერფების გარითმვა: | ბ) შინაგანი რითმა – მუხლების ან ტერფების გარითმვა: | ||
| − | |||
::თამარ! შენ '''გიძნობ''', ასულად '''გიცნობ''': მზე დაუვალი, | ::თამარ! შენ '''გიძნობ''', ასულად '''გიცნობ''': მზე დაუვალი, | ||
| ხაზი 37: | ხაზი 34: | ||
გ) შინაგან-გარეგანი რითმა – ტაეპში შემავალი ტერფებისა და მუხლების შერითმვა ტაეპის ბოლოსთან, ე. ი. შინაგანი რითმის შერწყმა გარეგანთან. | გ) შინაგან-გარეგანი რითმა – ტაეპში შემავალი ტერფებისა და მუხლების შერითმვა ტაეპის ბოლოსთან, ე. ი. შინაგანი რითმის შერწყმა გარეგანთან. | ||
| − | |||
::'''აჰხადეო ბადეო''', თვალთა მიეც, '''ანდეო''', | ::'''აჰხადეო ბადეო''', თვალთა მიეც, '''ანდეო''', | ||
::სცან ამ ლექსთა იგავი, თარგმნე, თუ '''გიყვარდეო'''<br /> | ::სცან ამ ლექსთა იგავი, თარგმნე, თუ '''გიყვარდეო'''<br /> | ||
:::::::::(''[[დავით გურამიშვილი|დ. გურამიშვილი]]'') | :::::::::(''[[დავით გურამიშვილი|დ. გურამიშვილი]]'') | ||
| − | |||
დ) თავრითმა, როცა გარითმულია ტაეპთა დასაწყისი. | დ) თავრითმა, როცა გარითმულია ტაეპთა დასაწყისი. | ||
::'''რბილად''' მითხრიან სამარეს, | ::'''რბილად''' მითხრიან სამარეს, | ||
::'''ტკბილად''' მიმღერენ ზარსაო. | ::'''ტკბილად''' მიმღერენ ზარსაო. | ||
| − | ::::::([[აკაკი წერეთელი|აკაკი]]). | + | ::::::(''[[აკაკი წერეთელი|აკაკი]]'') |
| + | |||
| + | თავრითმა საერთოდ იშვიათია. | ||
| + | |||
| + | 4. '''<big>გარითმვის ხერხების მიხედვით:</big>''' <br /> | ||
| + | ა) ინტერვალიანი რითმა (abcb): | ||
| + | |||
| + | ::დამისხი, დამალევინე | ||
| + | ::ეს ღვინო ოხერ-'''ტიალი''', | ||
| + | ::ეგება წაღმა ვიფიქრო | ||
| + | ::ქვეყნის უკუღმა '''ტრიალი'''. | ||
| + | ::::::(''[[ვაჟა-ფშაველა|ვაჟა]]'') | ||
| + | |||
| + | ბ) ჯვარედინი რითმა (abab): | ||
| + | |||
| + | ::არსაიდამ ხმა, არსით '''ძახილი'''! | ||
| + | ::მშობელი შობილს არრას '''მეტყოდა''', | ||
| + | ::ზოგჯერ კი ტანჯვით '''ამოძახილი''' | ||
| + | ::ქართვლის ძილშია კვნესა '''ისმოდა'''! | ||
| + | ::::::(''ილია'') | ||
| + | |||
| + | გ) მოსაზღვრე რითმა (aabb): | ||
| + | |||
| + | ::ჯერ არასდროს არ შობილა მთვარე ასე '''წყნარი''', | ||
| + | ::მდუმარებით შემოსილი შეღამების '''ქნარი''' | ||
| + | ::ქროლვით იწვევს ცისფერ ლანდებს და ხეებში '''აქსოვს''', | ||
| + | ::ასე ჩუმი, ასე წყნარი ჯერ ცა მე არ '''მახსოვს''', | ||
| + | ::::::::(''გ. ტაბიძე'') | ||
| + | |||
| + | დ) რკალური რითმა (abba): | ||
| + | |||
| + | ::მე ლამაზი მეგობარი მყავდა, | ||
| + | ::თვალჟუჟუნა, წაბლისფერი თმებით, | ||
| + | ::ერთხელ მტრედმა მოუტანა ფრთები, | ||
| + | ::დამტოვა და ღრუბლებს გაჰყვა ცადა. | ||
| + | :::::(''[[ანა კალანდაძე|ა. კალანდაძე]]''). | ||
| + | |||
| + | 5. '''<big>აგებულების მიხედვით:</big>'''<br /> | ||
| + | ა) შედგენილი რითმა, როცა გარითმულია რამდენიმე სიტყვა (რაც არი — ნაცარი) <br /> | ||
| + | ბ) შეთავსებული რითმა, როცა რითმის ერთი თანაწევრი მთლიანად შედის მეორის შემადგენლობაში (ტივები — ნეგატივები) | ||
| + | |||
| + | 6. '''<big>ჯერადობის მიხედვით:</big>''' <br /> | ||
| + | ა) ორჯერადი რითმა (aa),<br /> | ||
| + | ბ) სამჯერადი რითმა (aaba) | ||
| + | |||
| + | |||
| + | ::მისთვის გიდებ '''უბეში''', | ||
| + | ::გალბობ ცრემლის '''გუბეში''', | ||
| + | ::ამისრულო, რაც მითხრეს, | ||
| + | ::თუ ხარ ჩემი '''ნუგეში'''. | ||
| + | ::::::(''[[აკაკი წერეთელი|აკაკი]]'') | ||
| + | |||
| + | ::მაგრამ მე გვამში სული ვერღა მომთავსებია! | ||
| + | ::მითხზავს გვირგვინსა დიდებისას მე თვითონ '''ბედი'''. | ||
| + | ::ხოლო მე უნდა მას მოვასხა '''შარავანდედი''', | ||
| + | ::ჟამი ჩემია და ჟამისა მე ვარ '''იმედი'''! | ||
| + | ::::::([[ნიკოლოზ ბარათაშვილი|ნ. ბარათაშვილი]]) | ||
| + | |||
| + | გ) ოთხჯერადი, როცა გარეგანი რითმით გაწყობილია ოთხმარცვლიანი სტროფის ყველა ტაეპი („ვეფხისტყაოსანი“).<br /> | ||
| + | დ) მრავალჯერადი, როცა ლექსი ერთ რითმაზეა აგებული (მაგ. აკაკის „გორი“). | ||
| + | |||
| + | |||
| + | ==წყარო== | ||
| + | * [[ლიტერატურის თეორიის მცირე ლექსიკონი]] | ||
| + | [[კატეგორია:რითმა]] | ||
| + | [[კატეგორია:ლექსწყობა]] | ||
| + | [[კატეგორია:ლიტერატურული ტერმინები]] | ||
| + | [[კატეგორია:ლიტერატურის თეორია]] | ||
მიმდინარე ცვლილება 12:23, 4 აგვისტო 2025 მდგომარეობით
რითმა – (ბერძნ. rhythmos – თანაშეზომილება, შეთანხმება), ლექსის ერთ-ერთი ძირითადი კომპონენტი, ერთი და იმავე ან მსგავს ბგერათა კომპლექსების კანონზომიერი განმეორება სალექსო ტაეპების ან მუხლების ბოლოს, ზოგჯერ დასაწყისშიც. რითმა ლექსის ბგერითი სისტემის ბგერწყობის, ერთ-ერთი ძირითადი ფაქტორია, რომელიც, ამავე დროს, რიტმულ ერთეულებსაც აკავშირებს ერთმანეთთან, ე. ი. გარკვეულ კომპოზიციურ ფუნქციასაც ასრულებს. რითმა არ არის ლექსი აუცილებელი კომპონენტი (მაგ. ანტიკური ლექსი ურითმო იყო; ამჟამადაც არსებობს ლექსის ურითმო სახეობა), მაგრამ შუა საუკუნეებიდან იგი ლექსის დიდმნიშვნელოვან მხატვრულ-გამომსახველობით ხერხად იქცა.
რითმის ძირითად სახეობათაგან აღსანიშნავია:
1. ბგერითი შედგენილობის მიხედვით:
ზუსტი და არაზუსტი რითმა. ზუსტი რითმა სარითმო ერთეულების სრულ იგივეობას გულისხმობს (მხარეში — სიმწუხარეში). ზუსტი რითმის ყველაზე სრული სახეა მაჯამა. არაზუსტ რითმაში სარითმო ერთეულები მთლიანად არ ემთხვევიან ერთმანეთს.
არაზუსტი რითმების სახეებია:
ა) ასონანსი
ბ) კონსონანსი,
გ) დისონანსი
დ) არათანაბარმარცვლიანი ან არათანაბარმახვილიანი რითმა. როცა ერთი სარითმო ერთეული უგრძესია მეორეზე (ყურს — ფანდურს).
2. მარცვალთა რაოდენობის მიხედვით:
ა) ერთმარცვლიანი, ანუ ვაჟური რითმა (კვლავ — მკლავ)
ბ) ორმარცვლიანი, ანუ ქალური რითმა (ბური — პური)
გ) დაქტილური რითმა (ტკბილისა — ალბილისა)
დ) ზედაქტილური რითმა (დაიფერა — დაიბერა).
3. ადგილმდებარეობის მიხედვით:
ა) გარეგანი რითმა, როცა გარითმულია ტაეპთა ბოლოები:
- ახლა, როცა ამ სტრიქონს ვწერ, შუაღამე იწვის, დნება,
- სიო, სარკმლით მონაქროლი, ველთა ზღაპარს მეუბნება.
- (გ. ტაბიძე).
- ახლა, როცა ამ სტრიქონს ვწერ, შუაღამე იწვის, დნება,
ბ) შინაგანი რითმა – მუხლების ან ტერფების გარითმვა:
- თამარ! შენ გიძნობ, ასულად გიცნობ: მზე დაუვალი,
- შეუქმომფინარი!
- შეუქმომფინარი!
- (ჩახრუხაძე)
- თამარ! შენ გიძნობ, ასულად გიცნობ: მზე დაუვალი,
შინაგანი რითმა განსაკუთრებით დამახასიათებელი იყო კლასიკური ხანის ქართული სახოტბო პოეზიისა და ბესიკის შემოქმედებისათვის.
გ) შინაგან-გარეგანი რითმა – ტაეპში შემავალი ტერფებისა და მუხლების შერითმვა ტაეპის ბოლოსთან, ე. ი. შინაგანი რითმის შერწყმა გარეგანთან.
- აჰხადეო ბადეო, თვალთა მიეც, ანდეო,
- სცან ამ ლექსთა იგავი, თარგმნე, თუ გიყვარდეო
დ) თავრითმა, როცა გარითმულია ტაეპთა დასაწყისი.
- რბილად მითხრიან სამარეს,
- ტკბილად მიმღერენ ზარსაო.
- (აკაკი)
თავრითმა საერთოდ იშვიათია.
4. გარითმვის ხერხების მიხედვით:
ა) ინტერვალიანი რითმა (abcb):
- დამისხი, დამალევინე
- ეს ღვინო ოხერ-ტიალი,
- ეგება წაღმა ვიფიქრო
- ქვეყნის უკუღმა ტრიალი.
- (ვაჟა)
ბ) ჯვარედინი რითმა (abab):
- არსაიდამ ხმა, არსით ძახილი!
- მშობელი შობილს არრას მეტყოდა,
- ზოგჯერ კი ტანჯვით ამოძახილი
- ქართვლის ძილშია კვნესა ისმოდა!
- (ილია)
გ) მოსაზღვრე რითმა (aabb):
- ჯერ არასდროს არ შობილა მთვარე ასე წყნარი,
- მდუმარებით შემოსილი შეღამების ქნარი
- ქროლვით იწვევს ცისფერ ლანდებს და ხეებში აქსოვს,
- ასე ჩუმი, ასე წყნარი ჯერ ცა მე არ მახსოვს,
- (გ. ტაბიძე)
დ) რკალური რითმა (abba):
- მე ლამაზი მეგობარი მყავდა,
- თვალჟუჟუნა, წაბლისფერი თმებით,
- ერთხელ მტრედმა მოუტანა ფრთები,
- დამტოვა და ღრუბლებს გაჰყვა ცადა.
- (ა. კალანდაძე).
5. აგებულების მიხედვით:
ა) შედგენილი რითმა, როცა გარითმულია რამდენიმე სიტყვა (რაც არი — ნაცარი)
ბ) შეთავსებული რითმა, როცა რითმის ერთი თანაწევრი მთლიანად შედის მეორის შემადგენლობაში (ტივები — ნეგატივები)
6. ჯერადობის მიხედვით:
ა) ორჯერადი რითმა (aa),
ბ) სამჯერადი რითმა (aaba)
- მისთვის გიდებ უბეში,
- გალბობ ცრემლის გუბეში,
- ამისრულო, რაც მითხრეს,
- თუ ხარ ჩემი ნუგეში.
- (აკაკი)
- მაგრამ მე გვამში სული ვერღა მომთავსებია!
- მითხზავს გვირგვინსა დიდებისას მე თვითონ ბედი.
- ხოლო მე უნდა მას მოვასხა შარავანდედი,
- ჟამი ჩემია და ჟამისა მე ვარ იმედი!
გ) ოთხჯერადი, როცა გარეგანი რითმით გაწყობილია ოთხმარცვლიანი სტროფის ყველა ტაეპი („ვეფხისტყაოსანი“).
დ) მრავალჯერადი, როცა ლექსი ერთ რითმაზეა აგებული (მაგ. აკაკის „გორი“).
