სოციალიზმი
სოციალიზმი – სოციალისტური იდეების ნიშნები ჯერ კიდევ XVII საუკუნეში, ე.წ. „ლეველერების“ (გამთანაბრებლების) და „დიგერების“ (მიწის მთხრელების) დროს გაჩნდა; და უფრო მეტიც ― მათ კვალს ვხედავთ თომას მორის „უტოპიაში“ (1516) და თქვენ წარმოიდგინეთ, პლატონის „სახელმწიფოშიც“ კი. თუმცა, როგორც პოლიტიკური დოქტრინა, სოციალიზმი მხოლოდ XIX საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა. იმთავითვე, ეს იყო პასუხი სამრეწველო კაპიტალიზმის გაჩენაზე და სამრეწველო საქონლის სწრაფი მატებით შეშფოთებული ხელოსნებისა და წვრილი მეწარმეების ინტერესებს გამოხატავდა. მალე ამ მოძღვრებით მზარდი მუშათა კლასიც შეიარაღდა. …თავდაპირველად, სოციალიზმს მკვეთრად ფუნდამენტალისტური, უტოპიური და რევოლუციური ელფერი დაკრავდა. მისი მიზანი საბაზრო გაცვლა-გამოცვლაზე დამყარებული კაპიტალისტური ეკონომიკის მოსპობა და მისი თვისობრივად განსხვავებული, საერთო საკუთრების პრინციპზე აგებული სოციალისტური საზოგადოებით ჩანაცვლება იყო. სოციალიზმის ამ განშტოების ყველაზე გავლენიანი წარმომადგენელი კარლ მარქსი გახლდათ, ვისმა ნააზრევმაც XX საუკ. კომუნისტურ მოძღვრებებს ჩაუყარა საფუძველი.
თუმცა, XIX საუკუნიდან მოყოლებული, სოციალიზმში რეფორმისტული მიმართულებაც გამოიკვეთა, და იგი კაპიტალისტურ საზოგადოებაში მუშათა კლასის თანდათანობითი ინტეგრაციის ფაქტს ასახავდა — რაც შრომის პირობების გაუმჯობესებით, შრომის ანაზღაურების ზრდით, პროფკავშირებისა და სოციალისტური ტიპის პოლიტიკური პარტიების გაძლიერებით გამოიხატა. ამ ყაიდის სოციალისტების განცხადებით, საპარლამენტო გზით სოციალიზმზე მშვიდობიანი, თანდათანობითი და უმტკივნეულო გადასვლა იყო შესაძლებელი.
რეფორმისტული სოციალიზმი ორი წყაროთი საზრდოობდა: ერთი მათგანი ― რობერტ ოუენის (1771-1858), შარლ ფურიეს (1772-1837) და უილიამ მორისის (1854-1896) სახელებთან დაკავშირებული — ეთიკური სოციალიზმის ჰუმანისტური ტრადიციაა; მეორე კი, ძირითადში, ედუარდ ბერნშტაინის მიერ შეთხზული რევიზიონისტული მარქსიზმის ფორმა.
თითქმის მთელი XX საუკუნის განმავლობაში, სოციალისტური მოძრაობა ამ ორ, მოქიშპე ბანაკად იყო გაყოფილი: ლენინისა და ბოლშევიკების მიმდევარი რევოლუციური მიმართულების სოციალისტები საკუთარ თავს კომუნისტებს უწოდებდნენ, ხოლო კონსტიტუციური პოლიტიკის მომხრე რეფორმისტი სოციალისტები, დროთა განმავლობაში, სოციალ-დემოკრატებად მოინათლნენ. დავა-კამათი არა მხოლოდ სოციალიზმზე გადასვლის გზებზე მიმდინარეობდა, არამედ თვით სოციალიზმის საბოლოო მიზნის თაობაზეც. სოციალ-დემოკრატებმა გადაჭრით უარყვეს ისეთი რადიკალური ხასიათის მოთხოვნები, როგორიცაა საერთო საკუთრება და სახელმწიფო დაგეგმარება − მათ სოციალიზმის ცნება კეთილდღეობის, გადანაწილებისა და გონივრული ეკონომიკური მართვის ტერმინებით გაამდიდრეს.
XX საუკუნის ბოლოს ორივე მიმდინარეობა მწვავე კრიზისში აღმოჩნდა, რამაც ბევრს „სოციალიზმის სიკვდილსა“ და პოსტსოციალისტური საზოგადოების გაჩენაზე ლაპარაკის საღერღელი აუშალა. ამ თვალსაზრისით, ყველაზე დრამატული მომენტი 1989-1991 წლების აღმოსავლეთ ევროპული რევოლუციებით გამოწვეული კომუნიზმის კრახი აღმოჩნდა, თუმცა აშკარა ხდებოდა სოციალ-დემოკრატიის თანდათანობითი დაშორებაც ტრადიციული პრინციპებისაგან და თანამედროვე ლიბერალიზმთან მისი სულ უფრო ხშირი გაიგივება.
