აორისტი
(→წყარო) |
|||
| (ერთი მომხმარებლის 3 შუალედური ვერსიები არ არის ნაჩვენები.) | |||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | '''აორისტი''' – (ბერძ. aoristos – აღუნიშნავი, განუსაზღვრელი), [[ზმნა|ზმნის]] [[გრამატიკული კატეგორია]] რომელიც აერთიანებს | + | '''აორისტი''' – (ბერძ. aoristos – აღუნიშნავი, განუსაზღვრელი), [[ზმნა|ზმნის]] [[გრამატიკული კატეგორია]] რომელიც აერთიანებს სხვადასხვა სტრუქტურისა და წარმოშობის, მაგრამ საერთო ასპექტურ-დროული მნიშვნელობის მქონე ზმნის პირიან ფორმათა [[პარადიგმა (ენათმეცნიერება)|პარადიგმებს]]. აორისტი გამოხატავს წარსულში მომხდარ, არაგანგრძობით (მომენტობრივ) დასრულებულ მოქმედებას. გვხვდება ინდოევროპულ ენებში (სანსკრიტში, ძველ ბერძნულ და ძველ სლავურ ენებში). |
| − | როგორც განსაკუთრებული ზმნური კატეგორია, იგი დღემდე ფუნქციონირებს თანამედროვე | + | როგორც განსაკუთრებული ზმნური კატეგორია, იგი დღემდე ფუნქციონირებს თანამედროვე სამხრეთ სლავურ ენებში (ბულგარულში, სერბულში, ხორვატულში). |
| − | + | [[ქართველოლოგია]]ში აორისტი რამდენიმე მნიშვნელობით გამოიყენება: <br /> | |
| − | 1. აღნიშნავს თანამედროვე ქართულის წყვეტილის მწკრივს. <br /> | + | 1. აღნიშნავს თანამედროვე ქართულის წყვეტილის [[მწკრივი (გრამატიკა)|მწკრივს]]. <br /> |
| − | 2. აორისტს აღადგენენ უძველესი ფორმაციის ქართულისათვის. ამ მოსაზრების თანახმად, განვითარების ადრეულ ეტაპზე ქართული ზმნის უღვლილება გულისხმობდა [[ასპექტი (გრამატიკა)|ასპექტების]] (და არა [[დრო (გრამატიკა)|დროების]]) ცვლას. ერთმანეთს უპირისპირდებოდა განგრძობითი (დიურატიული) და მომენტობრივი | + | 2. აორისტს აღადგენენ უძველესი ფორმაციის ქართულისათვის. ამ მოსაზრების თანახმად, განვითარების ადრეულ ეტაპზე ქართული ზმნის [[უღვლილება]] გულისხმობდა [[ასპექტი (გრამატიკა)|ასპექტების]] (და არა [[დრო (გრამატიკა)|დროების]]) ცვლას. ერთმანეთს უპირისპირდებოდა განგრძობითი (დიურატიული) და მომენტობრივი [[ასპექტი (გრამატიკა)|ასპექტი]]ს ფორმები. განგრძობით ასპექტს გადმოსცემდა პერმანსივი, მომენტობრივს კი – აორისტი (არნ. ჩიქობავა). <br /> |
| − | 3. აორისტი აღნიშნავს | + | 3. აორისტი აღნიშნავს ძველ ქართული წყვეტილის მწკრივს. <br /> |
| − | + | ამათგან აორისტის თავდაპირველ გაგებას შეესაბამება მე-2 მნიშვნელობა. რაც შეეხება მე-3-ს, უნდა აღინიშნოს, რომ ძველი ქართულის მწკრივთა წარმოებაში [[ასპექტი (გრამატიკა)|ასპექტთან]] ერთად მონაწილეობს [[დრო (გრამატიკა)|დრო]]ის, [[კილო (გრამატიკა)|კილო]]ს და სხვ. გრამატიკული კატეგორიებიც და ასპექტის გრამატიკული მნიშვნელობა საგრძნობლად შეცვლილია (ზ. ჭუმბურიძე). თუმცა, ამ [[ტერმინი]]ს გამოყენება წყვეტილის მწკრივის აღსანიშნავად ძველი ქართულისათვის მაინც დასაშვებია. | |
| − | ამათგან აორისტის თავდაპირველ გაგებას შეესაბამება მე-2 მნიშვნელობა. რაც შეეხება მე-3-ს, უნდა აღინიშნოს, რომ | + | |
| − | კატეგორიებიც და ასპექტის გრამატიკული მნიშვნელობა საგრძნობლად შეცვლილია (ზ. ჭუმბურიძე). თუმცა, ამ | + | |
აორისტის განუსაზღვრელი ნამყოს შესაფერ სახელწოდებად მიიჩნევს ი. ქავთარაძე ზმნათა მხოლოდ ერთი ჯგუფისათვის, რომელსაც დიფერენცირებული ნამყო არ მოეპოვება – ფორმით წყვეტილია, ხოლო ფუნქციით უწყვეტელი, როგორიცაა, მაგ., დგას, ზის ზმნათა ნამყოს ფორმები: იდგა, იჯდა. | აორისტის განუსაზღვრელი ნამყოს შესაფერ სახელწოდებად მიიჩნევს ი. ქავთარაძე ზმნათა მხოლოდ ერთი ჯგუფისათვის, რომელსაც დიფერენცირებული ნამყო არ მოეპოვება – ფორმით წყვეტილია, ხოლო ფუნქციით უწყვეტელი, როგორიცაა, მაგ., დგას, ზის ზმნათა ნამყოს ფორმები: იდგა, იჯდა. | ||
| ხაზი 21: | ხაზი 19: | ||
[[კატეგორია:ზმნის კატეგორია]] | [[კატეგორია:ზმნის კატეგორია]] | ||
[[კატეგორია:ზმნა]] | [[კატეგორია:ზმნა]] | ||
| + | [[კატეგორია:ქართული ენა]] | ||
მიმდინარე ცვლილება 23:19, 7 მაისი 2025 მდგომარეობით
აორისტი – (ბერძ. aoristos – აღუნიშნავი, განუსაზღვრელი), ზმნის გრამატიკული კატეგორია რომელიც აერთიანებს სხვადასხვა სტრუქტურისა და წარმოშობის, მაგრამ საერთო ასპექტურ-დროული მნიშვნელობის მქონე ზმნის პირიან ფორმათა პარადიგმებს. აორისტი გამოხატავს წარსულში მომხდარ, არაგანგრძობით (მომენტობრივ) დასრულებულ მოქმედებას. გვხვდება ინდოევროპულ ენებში (სანსკრიტში, ძველ ბერძნულ და ძველ სლავურ ენებში).
როგორც განსაკუთრებული ზმნური კატეგორია, იგი დღემდე ფუნქციონირებს თანამედროვე სამხრეთ სლავურ ენებში (ბულგარულში, სერბულში, ხორვატულში).
ქართველოლოგიაში აორისტი რამდენიმე მნიშვნელობით გამოიყენება:
1. აღნიშნავს თანამედროვე ქართულის წყვეტილის მწკრივს.
2. აორისტს აღადგენენ უძველესი ფორმაციის ქართულისათვის. ამ მოსაზრების თანახმად, განვითარების ადრეულ ეტაპზე ქართული ზმნის უღვლილება გულისხმობდა ასპექტების (და არა დროების) ცვლას. ერთმანეთს უპირისპირდებოდა განგრძობითი (დიურატიული) და მომენტობრივი ასპექტის ფორმები. განგრძობით ასპექტს გადმოსცემდა პერმანსივი, მომენტობრივს კი – აორისტი (არნ. ჩიქობავა).
3. აორისტი აღნიშნავს ძველ ქართული წყვეტილის მწკრივს.
ამათგან აორისტის თავდაპირველ გაგებას შეესაბამება მე-2 მნიშვნელობა. რაც შეეხება მე-3-ს, უნდა აღინიშნოს, რომ ძველი ქართულის მწკრივთა წარმოებაში ასპექტთან ერთად მონაწილეობს დროის, კილოს და სხვ. გრამატიკული კატეგორიებიც და ასპექტის გრამატიკული მნიშვნელობა საგრძნობლად შეცვლილია (ზ. ჭუმბურიძე). თუმცა, ამ ტერმინის გამოყენება წყვეტილის მწკრივის აღსანიშნავად ძველი ქართულისათვის მაინც დასაშვებია.
აორისტის განუსაზღვრელი ნამყოს შესაფერ სახელწოდებად მიიჩნევს ი. ქავთარაძე ზმნათა მხოლოდ ერთი ჯგუფისათვის, რომელსაც დიფერენცირებული ნამყო არ მოეპოვება – ფორმით წყვეტილია, ხოლო ფუნქციით უწყვეტელი, როგორიცაა, მაგ., დგას, ზის ზმნათა ნამყოს ფორმები: იდგა, იჯდა.
ნ. ლოლაძე
