ანისის ქართული წარწერები
| ხაზი 5: | ხაზი 5: | ||
პირველი წარმოადგენს კათალიკოს ეტიფანეს „დაწერილს“; აღმოჩენილია 1911 აკადემიკოს [[მარი ნიკო|ნ. მარი]]ს ხელმძღვანელობით ანისის [[არქეოლოგიური გათხრები|არქეოლოგიური გათხრებისას]] ერთ-ერთი ქართული ეკლესიის ნანგრევების გაწმენდის დროს. წარწერიანი ქვები მიწით იყო დაფარული. მათი აწყობის შემდეგ დიდი მოცულობის ტექსტი მთლიანად გაიმართა. წარწერა ამოკვეთილია 20 სტრიქონად, 50-ზე მეტ ქვის ფილაზე. პირეელი 19 სტრიქონი ქართული ასომთაერულითაა ნაწერი, ხოლო მე-20 – სომხური დამტკიცება – ერკათაგირით. წარწერიანი ფილების აღგილსამყოფელი ამჟამად უცნობია (1915. [[I მსოფლიო ომი 1914–18|I მსოფლიო ომი]]ს დროს, როდესაც ანისი და მისი მიმდებარე ადგილები [[თურქეთი|თურქეთმა]] დაიკავა, ანისის [[მუზეუმი]]ს თანამშრომლებმა სხვა არქეოლოგიურ მასალასთან ერთად, რომელთა გამოზიდვაც ვერ მოხერხდა. წარწერიანი ფილები კელავ მიწაში ჩაფლეს). | პირველი წარმოადგენს კათალიკოს ეტიფანეს „დაწერილს“; აღმოჩენილია 1911 აკადემიკოს [[მარი ნიკო|ნ. მარი]]ს ხელმძღვანელობით ანისის [[არქეოლოგიური გათხრები|არქეოლოგიური გათხრებისას]] ერთ-ერთი ქართული ეკლესიის ნანგრევების გაწმენდის დროს. წარწერიანი ქვები მიწით იყო დაფარული. მათი აწყობის შემდეგ დიდი მოცულობის ტექსტი მთლიანად გაიმართა. წარწერა ამოკვეთილია 20 სტრიქონად, 50-ზე მეტ ქვის ფილაზე. პირეელი 19 სტრიქონი ქართული ასომთაერულითაა ნაწერი, ხოლო მე-20 – სომხური დამტკიცება – ერკათაგირით. წარწერიანი ფილების აღგილსამყოფელი ამჟამად უცნობია (1915. [[I მსოფლიო ომი 1914–18|I მსოფლიო ომი]]ს დროს, როდესაც ანისი და მისი მიმდებარე ადგილები [[თურქეთი|თურქეთმა]] დაიკავა, ანისის [[მუზეუმი]]ს თანამშრომლებმა სხვა არქეოლოგიურ მასალასთან ერთად, რომელთა გამოზიდვაც ვერ მოხერხდა. წარწერიანი ფილები კელავ მიწაში ჩაფლეს). | ||
| − | „დაწერილი“ წარმოადგენს [[ლაშა-გიორგი|ლაშა გიორგი]]ს დროინდელი [[ქართლი]]ს [[კათალიკოსი|კათალიკოსის]] – [[ეტიფანეს | + | „დაწერილი“ წარმოადგენს [[ლაშა-გიორგი|ლაშა გიორგი]]ს დროინდელი [[ქართლი]]ს [[კათალიკოსი|კათალიკოსის]] – [[ეტიფანეს განჩინება]]ს ანისის მართლმადიდებელ მრევლისა და სამღეღელოებისადმი. განჩინების მიზეზი შემდეგი ყოფილა: I218-ის წინა ხანებში ანისის ქართულენოვან მართლმადიდებელ მრევლსა და სამღვღელოებას შორის განხეთქილება ჩამოვარდნილა საეკლესიო გადასახადების თაობაზე. როგორც წარწერის ტექსტიდან ჩანს, სამღვდელოება ყოეელი ქორწინებისა („გუირგუინთა კურთხევისათჳს“) და მიცვალებულის წესის აგებისათეის (მკუდარისათჳს) მრევლისაგან ითხოვდა 100-100 დრამას. ამით უკმაყოფილო მრევლის ერთ ნაწილს წირვა-ლოცვაზე დასწრება შეუწყვეტია, ხოლო ამის საპასუხოდ მისი ჩატარება – სამღვდელოების ასევე ერთ ნაწილს. სწორედ ამიტომ წერს კათალიკოსი: „ლოცვასა ნუცა თქუენ დააკლდებით და ნუცა თქუენო“. „დაწერილი“ ორი ნაწილისაგან შედგება. პირეელ ნიწილში კათალიკოსი სამღვდელოებას მიმართავი „უსასყიდოლოდ მიღებულს, უსასყიდლოდ მისცემდით“ ([[მათე მოციქული|მათე]], 10, ზ). შემდეგ განმარტავს [[სახარება|სახარების]] ამ ადგილს და წერს: „ესე იგი არს, გეტყუის ღმერთი უკუდავი – „ჩემდა რაჲ მიგიცემიეს მადლისა მისთუის, რომელი ჩემგან მიიღით? თქუენცა ჰყიდღით დიდსა მადლსა ჩემგან უსყიდულსა. უკეთუ მე უსასყიდლოდ მომიცემიეს, არც თქუენგან ჯერ-არს სეიდაჲ ლოცვათა ერისა მიმართ“. მეორე ნაწილში კათალიკოსი მრევლს მიმართაეს: „უფროისად მხიარულებით მისცემდით, თუინიერ დაჭირებისა, რამეთუ „მხიარულებით მისაცემელი უყუარს უფალსა“ (შდრ.2 კორინო. 9, 7). შემდეგ იგი მოძღვრავს მრევლს: „მკუიდრნო ამის ქალაქისანო ქართეელნო, რაოდენცა პირველად დიდად პატივცემდით(!) მღდელთაგან გიჴმს ლოცვაჲ და წირვაჲ, ნუ გეწყინების მათთუის ძალისაებრი მისაცემელი!” |
ბოლოს კათალიკოსი მიმართაეს განჩინების ორსავე ობიექტს: „და თქუენ გიყუარდენ, ვითარცა მამანი სულიერნი, და მათ უყუარდით, ვითარცა შვილნი სულიერნი… კათალიკოსი ეტიფანე, განჩიჩების მიხედვით, მაინც მრევლს მიმხრობია; დავა, როგორც ჩანს, მის სასარგებლოდ გადაუწყვეტია და ორივე შემთხვევისათეის საეკლესიო გადასახადი 100 დრამის ნაცვლად 100 „ტფილურით“ განუსაზღვრავს. რაც შეეხება ფულის ერთეულს – „ტფილერს“, იგი სხვაგან არ გეხგდება. როგორც ჩანს, ეტიფანეს დროსაც ახალი შემოსული იყო, რადღგან კათალიკოსი განმარტავს: „ტფილური ასი დრამაჲ იგი იყოს – დანგი ერთი გ მიეცეს“, ე. ი. ერთი დანგი სამი ტფილური არისო. მრევლის ერთ-ერთ გადასახადად კათალიკოსი „ზროხის ტყავს“ ადგენს და წერს: „ზროხის ტყავი, რომელ ერთობ წაგიღიათ აქამდის, აწ საწირავადვე მისცემდით თუითო შოლტსა“. „ზროხის ტყავში“, ცხადია, იგულისხმება მიცვალებულის სულის სახელზე დაკლული საქონლის (ხარის ან ძროხის) ტყავი, რომელშიც წილი ეკლესიასაც ედო. კათალიკოსს ისიც შეუმცირებია და ერთი „შოლტით“ (ნაჭრით) განუსასღვრავს. ეტიფანე კათალიკოსის განჩინებას ტექსტის ბოლოს სომხურ ენაზე ამოწმებენ ანისის ადგილობრივი ხელისუფლები – [[ეპისკოპოსი]] მეუფე გრიგოლი და ქალაქის [[ამირა]] ვაჰრამი. განჩინებას მიწერილი აქვს ორი თარიღი: ქართული - „ქრონიკონსა ჳულ!“ და სომხური „წელი 667“, ჩეენი წელთაღრიცხვით ორივე 1218-ია. საყურადღებოა, რომ ქართულში Ჱ-ს ნაცვლად, მისი მნიშვნელობით ჰ დასმული. ეს წერილობით ძეგლებში იშვიათად, მაგრამ სხვაგანაც, გეხედება. | ბოლოს კათალიკოსი მიმართაეს განჩინების ორსავე ობიექტს: „და თქუენ გიყუარდენ, ვითარცა მამანი სულიერნი, და მათ უყუარდით, ვითარცა შვილნი სულიერნი… კათალიკოსი ეტიფანე, განჩიჩების მიხედვით, მაინც მრევლს მიმხრობია; დავა, როგორც ჩანს, მის სასარგებლოდ გადაუწყვეტია და ორივე შემთხვევისათეის საეკლესიო გადასახადი 100 დრამის ნაცვლად 100 „ტფილურით“ განუსაზღვრავს. რაც შეეხება ფულის ერთეულს – „ტფილერს“, იგი სხვაგან არ გეხგდება. როგორც ჩანს, ეტიფანეს დროსაც ახალი შემოსული იყო, რადღგან კათალიკოსი განმარტავს: „ტფილური ასი დრამაჲ იგი იყოს – დანგი ერთი გ მიეცეს“, ე. ი. ერთი დანგი სამი ტფილური არისო. მრევლის ერთ-ერთ გადასახადად კათალიკოსი „ზროხის ტყავს“ ადგენს და წერს: „ზროხის ტყავი, რომელ ერთობ წაგიღიათ აქამდის, აწ საწირავადვე მისცემდით თუითო შოლტსა“. „ზროხის ტყავში“, ცხადია, იგულისხმება მიცვალებულის სულის სახელზე დაკლული საქონლის (ხარის ან ძროხის) ტყავი, რომელშიც წილი ეკლესიასაც ედო. კათალიკოსს ისიც შეუმცირებია და ერთი „შოლტით“ (ნაჭრით) განუსასღვრავს. ეტიფანე კათალიკოსის განჩინებას ტექსტის ბოლოს სომხურ ენაზე ამოწმებენ ანისის ადგილობრივი ხელისუფლები – [[ეპისკოპოსი]] მეუფე გრიგოლი და ქალაქის [[ამირა]] ვაჰრამი. განჩინებას მიწერილი აქვს ორი თარიღი: ქართული - „ქრონიკონსა ჳულ!“ და სომხური „წელი 667“, ჩეენი წელთაღრიცხვით ორივე 1218-ია. საყურადღებოა, რომ ქართულში Ჱ-ს ნაცვლად, მისი მნიშვნელობით ჰ დასმული. ეს წერილობით ძეგლებში იშვიათად, მაგრამ სხვაგანაც, გეხედება. | ||
21:09, 16 ნოემბერი 2023-ის ვერსია
ანისის ქართული წარწერები − ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები, ამოკეეთილი ძველი სომხეთის ისტორიულ დედაქალაქის – ანისის ქართულ მართლმადიდებელი ეკლესიის ძეგლებზე. წარწერების უმრავლესობა ქართული ფეოდალური სახელმწიფოს ძლიერების ხანას განეკუთენება და XII ს. დასასრ., XIII ს-ით თარიდღდება. ქართული ენის წერილობითი ძეგლების ასე შორს გავრცელება სამხრეთ კავკასიაში (ასევე ჩრდილოეთ – კავკასიონის გადაღმა) ქეეყნის პოლიტიკური ჰეგემონობის მაჩვენებელია. ნისის ქართული წარწერების მნიშვნელოეანი ნაწილი იმ დროს განეკუთვნება, როდესაც ანისი საქართველოს სახელმწიფოს შემადგენლობაში იყო ან მას ექვემდებარებოდა. საყურადღებოა, რომ 1320-შიც კი, როდესაც ქვეყანაში მონღოლები ბატონობდნენ ანისი და მისი მიმდებარე ტერიტორიები მაინც საქართველოს შემადგენლობაში ითვლებოდა, როგორც ამას ამტკიცებს ანისის ე. წ. მანუჩეს მეჩეთზე ამოკვეთილი სპარსულენოვანი ეპიგრაფიკული საბუთი – აბუ საიდ ბაპადურ-ხანის იარლიყი.
ანისის ქართული წარწერათა შორის განსაკუთრებით მნიშვნელოეანია ორი ეპიგრაფიკული საბუთი – 1218 და 1288 წლებისა.
პირველი წარმოადგენს კათალიკოს ეტიფანეს „დაწერილს“; აღმოჩენილია 1911 აკადემიკოს ნ. მარის ხელმძღვანელობით ანისის არქეოლოგიური გათხრებისას ერთ-ერთი ქართული ეკლესიის ნანგრევების გაწმენდის დროს. წარწერიანი ქვები მიწით იყო დაფარული. მათი აწყობის შემდეგ დიდი მოცულობის ტექსტი მთლიანად გაიმართა. წარწერა ამოკვეთილია 20 სტრიქონად, 50-ზე მეტ ქვის ფილაზე. პირეელი 19 სტრიქონი ქართული ასომთაერულითაა ნაწერი, ხოლო მე-20 – სომხური დამტკიცება – ერკათაგირით. წარწერიანი ფილების აღგილსამყოფელი ამჟამად უცნობია (1915. I მსოფლიო ომის დროს, როდესაც ანისი და მისი მიმდებარე ადგილები თურქეთმა დაიკავა, ანისის მუზეუმის თანამშრომლებმა სხვა არქეოლოგიურ მასალასთან ერთად, რომელთა გამოზიდვაც ვერ მოხერხდა. წარწერიანი ფილები კელავ მიწაში ჩაფლეს).
„დაწერილი“ წარმოადგენს ლაშა გიორგის დროინდელი ქართლის კათალიკოსის – ეტიფანეს განჩინებას ანისის მართლმადიდებელ მრევლისა და სამღეღელოებისადმი. განჩინების მიზეზი შემდეგი ყოფილა: I218-ის წინა ხანებში ანისის ქართულენოვან მართლმადიდებელ მრევლსა და სამღვღელოებას შორის განხეთქილება ჩამოვარდნილა საეკლესიო გადასახადების თაობაზე. როგორც წარწერის ტექსტიდან ჩანს, სამღვდელოება ყოეელი ქორწინებისა („გუირგუინთა კურთხევისათჳს“) და მიცვალებულის წესის აგებისათეის (მკუდარისათჳს) მრევლისაგან ითხოვდა 100-100 დრამას. ამით უკმაყოფილო მრევლის ერთ ნაწილს წირვა-ლოცვაზე დასწრება შეუწყვეტია, ხოლო ამის საპასუხოდ მისი ჩატარება – სამღვდელოების ასევე ერთ ნაწილს. სწორედ ამიტომ წერს კათალიკოსი: „ლოცვასა ნუცა თქუენ დააკლდებით და ნუცა თქუენო“. „დაწერილი“ ორი ნაწილისაგან შედგება. პირეელ ნიწილში კათალიკოსი სამღვდელოებას მიმართავი „უსასყიდოლოდ მიღებულს, უსასყიდლოდ მისცემდით“ (მათე, 10, ზ). შემდეგ განმარტავს სახარების ამ ადგილს და წერს: „ესე იგი არს, გეტყუის ღმერთი უკუდავი – „ჩემდა რაჲ მიგიცემიეს მადლისა მისთუის, რომელი ჩემგან მიიღით? თქუენცა ჰყიდღით დიდსა მადლსა ჩემგან უსყიდულსა. უკეთუ მე უსასყიდლოდ მომიცემიეს, არც თქუენგან ჯერ-არს სეიდაჲ ლოცვათა ერისა მიმართ“. მეორე ნაწილში კათალიკოსი მრევლს მიმართაეს: „უფროისად მხიარულებით მისცემდით, თუინიერ დაჭირებისა, რამეთუ „მხიარულებით მისაცემელი უყუარს უფალსა“ (შდრ.2 კორინო. 9, 7). შემდეგ იგი მოძღვრავს მრევლს: „მკუიდრნო ამის ქალაქისანო ქართეელნო, რაოდენცა პირველად დიდად პატივცემდით(!) მღდელთაგან გიჴმს ლოცვაჲ და წირვაჲ, ნუ გეწყინების მათთუის ძალისაებრი მისაცემელი!”
ბოლოს კათალიკოსი მიმართაეს განჩინების ორსავე ობიექტს: „და თქუენ გიყუარდენ, ვითარცა მამანი სულიერნი, და მათ უყუარდით, ვითარცა შვილნი სულიერნი… კათალიკოსი ეტიფანე, განჩიჩების მიხედვით, მაინც მრევლს მიმხრობია; დავა, როგორც ჩანს, მის სასარგებლოდ გადაუწყვეტია და ორივე შემთხვევისათეის საეკლესიო გადასახადი 100 დრამის ნაცვლად 100 „ტფილურით“ განუსაზღვრავს. რაც შეეხება ფულის ერთეულს – „ტფილერს“, იგი სხვაგან არ გეხგდება. როგორც ჩანს, ეტიფანეს დროსაც ახალი შემოსული იყო, რადღგან კათალიკოსი განმარტავს: „ტფილური ასი დრამაჲ იგი იყოს – დანგი ერთი გ მიეცეს“, ე. ი. ერთი დანგი სამი ტფილური არისო. მრევლის ერთ-ერთ გადასახადად კათალიკოსი „ზროხის ტყავს“ ადგენს და წერს: „ზროხის ტყავი, რომელ ერთობ წაგიღიათ აქამდის, აწ საწირავადვე მისცემდით თუითო შოლტსა“. „ზროხის ტყავში“, ცხადია, იგულისხმება მიცვალებულის სულის სახელზე დაკლული საქონლის (ხარის ან ძროხის) ტყავი, რომელშიც წილი ეკლესიასაც ედო. კათალიკოსს ისიც შეუმცირებია და ერთი „შოლტით“ (ნაჭრით) განუსასღვრავს. ეტიფანე კათალიკოსის განჩინებას ტექსტის ბოლოს სომხურ ენაზე ამოწმებენ ანისის ადგილობრივი ხელისუფლები – ეპისკოპოსი მეუფე გრიგოლი და ქალაქის ამირა ვაჰრამი. განჩინებას მიწერილი აქვს ორი თარიღი: ქართული - „ქრონიკონსა ჳულ!“ და სომხური „წელი 667“, ჩეენი წელთაღრიცხვით ორივე 1218-ია. საყურადღებოა, რომ ქართულში Ჱ-ს ნაცვლად, მისი მნიშვნელობით ჰ დასმული. ეს წერილობით ძეგლებში იშვიათად, მაგრამ სხვაგანაც, გეხედება.
მეორე ქართული ასომთავრული წარწერა, ამოკეეთილი ანისის სხეა ქართულ მართლმადიდებელი ეკლესიის სამხრეთ კედელზე, სამეცნიერო წრეებში ცნობილია 1910-იანი წლებიდან. წარწერის ფოტო, გრაფიკული მონახაზი, ასომთავრული და გაშიფრული მხედრული ტექსტები გამოქვეყნდა 1980. ეკლესია, რის კედელსეც ამოკვეთილი იყო წარწერა, ამჟამად დანგრეულია. საქართველოს ხელოენების მუზეუმის ფოტოთეკაში ინახება წარწერის ფოტონეგატივი (№ 11653–1854), ხოლო ხელნაწერთა ინიტუტში, ი. ჯავახიშვილის პირად საარქივო ფონდში – ძალზე დაზიანებული და ნაკლული წარწერის ტექსტის სამი გადმონაწერი – ორი ნ. მარის ავტოგრაფია, ხოლო ერთი – ი. ჯავახიშვილისა. ნ. მარს წარწერა გამოსაცემად ი. ჯავახიშვილისათვის გადაუცია, მაგრამ მას ეს არ განუხორციელებია.
ეკლესია და, კერძოდ, მისი კედელი, რომელზეც წარწერა იყო ამოკვეთილი, ძლიერ დაზიანებულია. მართალია, წარწერა შედგება 23 სტრიქონისაგან, მაგრამ გაბმული ტექსტი იკითხება მხოლოდ მე-16–23-ე სტრიქონებში. წარწერის შესახებ არსებული მასალების ურთიერთშეჯერებით გაირკეა, რომ იგი წარმოადგენს XIII ს. II ნახ. ანისის ცნობილი მოღეაწის, ეროვენებით სომხის, მაგრამ სარწმუნოებით მართლმადიდებლის – პარონ სამადინის მიერ 1288 გაცემულ საბუთს.
წარწერა შეეხება ანისის მოსახლეობის ან მისი ნაწილის მიერ სესხისა თუ გადასახადის გადახდას. წარწერა მნიშენელოვანია იმით, რომ მასში დასტურდება მონღოლთა ბატონობის დროს საქართეელოსა და ამიერკაეკასიაში გავრცელებული გადასახადები: თაღარი, ნამარი, ტამღა, ყაფჩერი, მალი, იამი: აგრეთვე ტერმინები: ბაჟტამღა, ტამღაჩი, თეთრი, ტამღის ამოგდება და სხვ. ტერმინთა გარვეული ნაწილი მხოლოდ ამ წარწერის ტექსტში გვხედება (თალარი, ნამარი, ბაჟ-ტამდა, ტამღაჩი). ცალკე უნდა აღინიშნოს წარწერაში დადასტურებული ტამღის შესახებ, რომლისგანაც უწარმოებიათ ტერმინები – ტამღაჩი და ბაჟ-ტამღა. პირველი ნიშნავდა ტამღის ამკრეფს, ხოლო მეორე – საქონელზე გადასახადს, წარმოქმნილს ქართული და მონღოლური შესაბამისი ტერმინების შეერთებით. ტამღა მონღოლთა სახელმწიფოს ძირითადი გადასახადი იყო. დაწესდა XIII ს. 70-იანი წლებიდან და გაუქმდა 1565. მონლოლთა იმპერიის დაშლის შემდეგ საკუთრივ მონღდღოლთა, კერძოდ ილხანთა, სახელმწიფოში არაერთხელ უცდიათ მისი გაუქმება (,ტამღის ამოგდება“), მაგრამ უშედეგოდ. გადაწყვეტილება ერთ-ერთი ასეთი ცდის შესახებ დაუცავს ანისის ამ წარწერას. ტექსტის ბოლოს დასმულია თარიღი – „ქრონიკონი ფᲱ“, ე. ი. 1288.
