შუა ციმბირის ზეგანი
(ახალი გვერდი: '''შუა ციმბირის ზეგანი''' – შუა ციმბირს უკავია ჩრდილოეთ [[აზია|ა...) |
|||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | '''შუა ციმბირის ზეგანი''' – შუა ციმბირს უკავია ჩრდილოეთ [[აზია|აზიის]] მნიშვნელოვასი ნაწილი, რომელიც მდებარეობს [[დასავლეთ ციმბირის ვაკე]]ს, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ციმბირს, სამხრეთ ციმბირის მთათა სარტყელსა და ჩრდილო ყინულოვან ოკეანეს შორის. დასავლეთი საზღვარი გასდევს მდინარე [[ენისეი]]ს მთავარ ხეობას, აღმოსავლეთი საზღვარი – [[ლენა (მდინარე)|ლენისა]] და ალდანის ხეობებს, სამხრეთი – სამხრეთ ციმბირის მთიანი სარტყლის (აღმოსავლეთ საიანისა და ბაიკალისპირა მთების) მთისძირებს მატერიკული ხმელეთი (ტაიმირის ნ/კუნძულს მიმდებარე ტერიტორიით) – ჩრდილოეთ | + | '''შუა ციმბირის ზეგანი''' – შუა ციმბირს უკავია ჩრდილოეთ [[აზია|აზიის]] მნიშვნელოვასი ნაწილი, რომელიც მდებარეობს [[დასავლეთ ციმბირის ვაკე]]ს, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ციმბირს, სამხრეთ ციმბირის მთათა სარტყელსა და ჩრდილო ყინულოვან ოკეანეს შორის. დასავლეთი საზღვარი გასდევს მდინარე [[ენისეი]]ს მთავარ ხეობას, აღმოსავლეთი საზღვარი – [[ლენა (მდინარე)|ლენისა]] და ალდანის ხეობებს, სამხრეთი – სამხრეთ ციმბირის მთიანი სარტყლის (აღმოსავლეთ საიანისა და ბაიკალისპირა მთების) მთისძირებს მატერიკული ხმელეთი (ტაიმირის ნ/კუნძულს მიმდებარე ტერიტორიით) – ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს, მასშტაბთ ყველაზე შორს ვრცელდება ჩრდილოეთისაკენ (ჩელუსკინის კონცხი – ჩ.გ, 77°43′). ჩრდილოეთიდან აკრავს კარისა და ლაპტევების ზღვების წყლები, ჩრდილოეთ მიწის კუნძულები. რეგიონი ფართობით 4 მლნ კმ<sup>2</sup>-ია. |
შუა ციმბირი არქტიკულ, სუბარქტიკულ, ხოლო სამხრეთი ნახევარი ზომიერ სარტყლშია, რაც ბუნების საერთო სიმკაცრის ფონზე განსაზღვრავს მისი [[ლანდშაფტი]]ს ნაირგვარობას, იგი დასახლებული ხმელეთის ფარგლებში გამოირჩევა ყველაზე მკაცრი ბუნებით, ყველაზე ძლიერ ყინვიანი ზამთრით (მის აღმოსავლეთ საზღვარზე მდებარეობს ჩრდილონახევარსფეროს სიცივის პოლუსი ოიმიაკონის ქვაბული), მრავალწლიანი მზრალობის საყოველთაო გავრცელებით ციმბირული ლანდშაფტი ყველაზე ტიპურად მის ფარგლებშია გამოხატული. | შუა ციმბირი არქტიკულ, სუბარქტიკულ, ხოლო სამხრეთი ნახევარი ზომიერ სარტყლშია, რაც ბუნების საერთო სიმკაცრის ფონზე განსაზღვრავს მისი [[ლანდშაფტი]]ს ნაირგვარობას, იგი დასახლებული ხმელეთის ფარგლებში გამოირჩევა ყველაზე მკაცრი ბუნებით, ყველაზე ძლიერ ყინვიანი ზამთრით (მის აღმოსავლეთ საზღვარზე მდებარეობს ჩრდილონახევარსფეროს სიცივის პოლუსი ოიმიაკონის ქვაბული), მრავალწლიანი მზრალობის საყოველთაო გავრცელებით ციმბირული ლანდშაფტი ყველაზე ტიპურად მის ფარგლებშია გამოხატული. | ||
19:53, 17 აპრილი 2026-ის ვერსია
შუა ციმბირის ზეგანი – შუა ციმბირს უკავია ჩრდილოეთ აზიის მნიშვნელოვასი ნაწილი, რომელიც მდებარეობს დასავლეთ ციმბირის ვაკეს, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ციმბირს, სამხრეთ ციმბირის მთათა სარტყელსა და ჩრდილო ყინულოვან ოკეანეს შორის. დასავლეთი საზღვარი გასდევს მდინარე ენისეის მთავარ ხეობას, აღმოსავლეთი საზღვარი – ლენისა და ალდანის ხეობებს, სამხრეთი – სამხრეთ ციმბირის მთიანი სარტყლის (აღმოსავლეთ საიანისა და ბაიკალისპირა მთების) მთისძირებს მატერიკული ხმელეთი (ტაიმირის ნ/კუნძულს მიმდებარე ტერიტორიით) – ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს, მასშტაბთ ყველაზე შორს ვრცელდება ჩრდილოეთისაკენ (ჩელუსკინის კონცხი – ჩ.გ, 77°43′). ჩრდილოეთიდან აკრავს კარისა და ლაპტევების ზღვების წყლები, ჩრდილოეთ მიწის კუნძულები. რეგიონი ფართობით 4 მლნ კმ2-ია.
შუა ციმბირი არქტიკულ, სუბარქტიკულ, ხოლო სამხრეთი ნახევარი ზომიერ სარტყლშია, რაც ბუნების საერთო სიმკაცრის ფონზე განსაზღვრავს მისი ლანდშაფტის ნაირგვარობას, იგი დასახლებული ხმელეთის ფარგლებში გამოირჩევა ყველაზე მკაცრი ბუნებით, ყველაზე ძლიერ ყინვიანი ზამთრით (მის აღმოსავლეთ საზღვარზე მდებარეობს ჩრდილონახევარსფეროს სიცივის პოლუსი ოიმიაკონის ქვაბული), მრავალწლიანი მზრალობის საყოველთაო გავრცელებით ციმბირული ლანდშაფტი ყველაზე ტიპურად მის ფარგლებშია გამოხატული.
ციმბირის ბუნების ცნობილი მკვლევარის ი. გმელინის მეცნიერული შთაბეჭდილებებით ნამდვილი ციმბირული ლანდშაფტი იგრძნობა მხოლოდ მდ. ენისეიდან აღმოსავლეთისაკენ. იგი მსოფლიო მასშტაბით გამოირჩევა მაღალი ბუნებრივი სარესურსო პოტენციალით. ბუნებრივი რესურსების (წიაღისეული, წყლის, ჰიდროენერგეტიკული, ძვირფასბეწვიანი სარეწაო ნადირის) კომპლექსით მას მსოფლიოში ვერც ერთი რეგიონი ვერ შეედრება.
რელიეფის ძირითადი ნიშნები და მისი კავშირი ტერიტორიის გეოლოგიური განვითარების ისტორიასთან და ტექტონიკურ აგებულებასთან.
შუა ციმბირის რელიეფი დასავლეთ ციმბირთან შედარებით ბევრად უფრო მრავალფეროვანია, თუმცა აქაც ძირითადი ნაწილი ვაკეს უკავია, რომელიც გამოხატულია სსვადასხვა სიმაღლეზე (400-დან 1500მ-მდე) განლაგებული ზეგნებითა და პლატოებით. ვაკე რელიეფის გაბატონება განსაზღვრა მისმა ტექტონიკურმა ბუნებამ. მას მცირე გამონაკლისის გარდა საფუძელად უდევს ძველი ბაქანი რომლის ფუნდამენტმაც დანაოჭება განიცადა პროტეროზოულში და ბაიკალურ ეპოქაში. პალეოზოური დასაწყისიდან კემბრიულის წინა ხმელეთი განიცდის დაძირვას და ხანგრძლივი დროით ზღვით იფარება, რის შედეგადაც წარმოიქმნება ბაქნის მძლავრი დანალექი ქანების ზეწარი. რეგიონის ტექტონიკური სტრუქტურების ჩამოყალიბებაში მნიშენელოვანი როლი შეასრულა პალეოზოურის ტექტოგენეზისმა. კალედონური ორიგენეზისის შედეგად კამბრიულისწინა ბაქნიდას ჩრდილოეთით (ჩრდ, მიწა და ჩრღ. ტაიმირი) წარმოიქმნა ახალი ნაოჭა სტრუქტურები. შემღგომში ადგილი აქვს აზევებას ღა მასთან დაკავშირებით ზღვის რეგრესიას, რომლის შედეგად თითქმის მთელ ტერიტორიაზე (შუა ციმბირის) ყალიბდება კონტინენტური (ხმელეთის) პირობები.
ძალიან აქტიური იყო პერცინული ოროგენეზისი, რომლის შედეგად ბაქნის ფუნდამენტში წარმოიქმნა გრანდიოზული რღვევები, რასაც ახლდა ინტენსიური ვულკანური პროცესები, რომელმაც მაქსიმუმს ქვედა იურულში მიაღწია და წარმოშვა ვრცელი ლავური განფენები (ტრაპები) აქტიური დანაოჭების პროცესი გამოვლინდა უკიდურეს ჩრდილოეთ კალედონურ ხმელეთს (ენისეი-ხატანგის ვაკე და ბირანგას მთები) და ძველ ბაქანს შორის.
მეზოზოური და ქვედა მესამეული დრო ტექტონიკური თვალსაზრისით გამოირჩევა მნიშვნელოვანი სიწყნარით და ადგილი აქვს ინტენსიურ დენუდაციას, რომლის შედეგადაც წარმოიქმნა ვაკე ზედაპირი, რომელიც დაფარული იყო თურღაის ტიპის (სუბტროპიკული ჰავის) ტყეებით.
შუა ციმბირის რელიეფის თანამედროვე სახის შექმნაში, პენეპლენიზებული ზედაპირიდან ვაკე რელიეფის ნაირგვარ ფორმათა წარმოქმნაში და თანამედროვე ჰიფსომეტრიული დონეების ჩამოყალიბებაში მთავარი როლი შეასრულა დედამიწის ქერქის ნეოტექტონიკურმა მოძრაობამ, პალეო და თანამედროვე კლიმატურმა პირობებმა და ორივესთან დაკაეშირებულმა რელიეფწარმომქმნელმა ეგზოგენურმა პროცესებმა. მესამეულის დამლევის და მეოთხეულის ვერტიკალურ-დიფერენციალური მოძრაობის შედეგად შუა ციმბირის პენეპლენი დანაწევრდა სხვადასხვა სიმაღლის ზეგნებაღ და პლატოებად: პუტორანის (რეგიონის ტერიტორიაზე ყველაზე მაღალი 1701მ), ბირანგას ზეგანი, ვილლუის, ანაბარის, ტუნგუსკის ლენისპირა და სხვა და ღრმულებად (დაბლობებად): ჩრდილოეთ ციმბირის ცენტრალური იაკუტიის, ლენისპირა და სხვა. ზედაპირის აზევებამ მნიშვნელოვნად გაააქტიურა ეროზიული პროცესები.
მეოთხეულის დამლევისათვის ხმელეთი ჩრდილოეთისაკენ შორს ვრცელდებოდა, დაახლოებით თანამედროვე შელფის საზღვრამდე, შემდგომში ჩრდ. ნაწილი განიცდის დაძირვას და იფარება ზღვით (ბორეალური ტრანსგრესია), პლეისტოცენის დამლევს მყარდება წყლის და ხმელეთის განაწილების და მასთან სანაპირო ბაზის თანამედროვე სურათი.
თანამედროეე რელიეფის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ძველმა (მეოთხეულის) გამყინეარებამ, თუმცა იგი ჰავის კონტინენტურობის მიზეზით გაცილებით ნაკლები სიმძლავრის იყო, ვიდრე დასაელეთ ციმბირის და მითუმეტეს რუსეთის ვაკეზე. ამიტომ გამყინვარების კვალი ვაკეზე სუსტად არის გამოხატული. ზოგიერთი მკელევარი შუა ციმბირის ტერი- ტორიაზე საერთოდ გამორიცხავს საფარულ (ზეწრულ) გამყინვარებას. მნიშენელოვანი სიმძლავრით ხასიათდებოდა მთიანი გამყინეარება, რომლის მთავარი ცენტრები არსებობდა ტაიმირზე და პუტორანის და ანჩაბარის მასივებზე. გამყინვარების ეპოქაში მნიშვნელოვანი მასშტაბი მიიღო მრავალწლიანმა მზრალობამ და მიწისქვეშა გამყინვარებამ.
გამყინვარების ეპოქამ მკვეთრი დაღი დაამჩნია ლანდშაფტის ბიოგენურ კომპონენტებს (ბიოცენოზებს, ფართოფოთლოვანი ტყეების არეალს ავიწროეებს შერეული ტყეები, ხოლო ამ უკასასკნელს – ბორეალური (წიწვოვანები) ფლორა.
შუა ციმბირის ძირითადი ნაწილი უკავია ვრცელ შუა ციმბირის ზეგანს, რომლის ზედაპირის საშუალო სიმაღლე 500-600მ-ს შეადგენს. იგი და მთლიანად შუა ციმბირი მაქსიმალურ სიმაღლეს (1001 მ) აღწევს პუტორანის პლატოზე, რომელიც ღრმა ეროზიული სეობებით დანაწევრებულია მაგიდა მთებად.
შუა ციმბირის მთავარი ოროგრაფიული ერთეულები შეესატყვისებიან მსხვილ მორფოსტრუქტურებს. თითქმის მთელი შუა ციმბირი უკავია ციმბირის ძველ ბაქანს. მის გარეთ რჩება მხოლოდ ტაიმირის ნ/კუნძული, რომელიც აგებულია პალეოზოური ნაოჭა-ლოდა სტრუქტურებით.
ბაქნს კრისტალური ფუნდამენტის ზედაპირის სიღრმე მნიშვნელოვან ფარგლებში მერყეობს, მასთან დაკავშირებულია რელიეფის მსხვილი ფორმების (პლატოების და ღრმულების) წარმოქმნა. კრისტალური ფუნდამენტის ყველაზე დიდი შვერილები (კრისტალური ფარები) წარმოქმნიან ანაბარის, ალდანის და ენისეის დაბალმთიან მასივებს.
რელიეფის ფორმებიდან მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ვრცელ ლავურ განფენებს (ტრაპებს) რომლებიც წარმოშობენ დამრეც ტალღოვან პლატოებს (ზეგნებს) ციცაბო საფეხურებიანი კალთებით.
პირველადი (ტექტოგენური რელიეფი გამრავალფეროვნებულია სკულპტურული ფორმებით, რომლის წარმომქმნელ ეგზოგენურ პროცესებს შორის მოქმედების აქტივობით გამოირჩევა ეროზია, ფიზიკური (განსაკუთრებით ყინვითი) გამოფიტვა, მზრალობა და თერმოკარსტი. რეგიონის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში მძლავრი მრავალწლიანი მზრალობის უწყეეტი გავრცელება მნიშენელოვნად ასუსტებს ეროზიულ პროცესებს.
შუა ციმბირის ბაქნურმა აგებულებამ უახლოეს ტექტონიკურ მოძრაობასთან (ძირითადად აზევებით) და ეგზოგენურ პროცესებთან კომპლექსში განსაზღვრა გენეზისის და მორფოლოგიური ნიშნების მიხედვით სხვადასხვა ტიპის (ეროზიულ-შრეებრივი, ეროზიულ-ტრაპული, ლავური პლატოები და სხვა) ეროზიულ- დენუდაციური მაღლობი ვაკეების და პლატოების გაბატონება.
ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ პერიფერიაზე (ახალგაზრდა ტექტონიკურ დადაბლებათა ოლქები) დომინირებს სხვადასხვა გენეზისის აკუმულაციური ვაკეები–ზღვიური (ჩრდილოეთი მიწის სანაპირო), მორენული, მღიხარეულ-მყინვარული და ალუეიური (ჩრდილო ციმბირის დაბლობი) და ტბიურ-ალუეიური (ლენა- ვილუის დაბლობი).
შუა ციმბირის ზეგანს ახასიათებს საფეხურებრივი დანაწევრება. მის ფარგლებში მკვლევარები გამოყოფენ ოთხ საფესურს (მოსწორებულ ზედაპირს). რომელთაგან ყველაზე მაღალი (1000-1500მ) მოიცაეს პუტორანის პლატოს. ხოლო ყველაზე დაბალს (300-500მ) და ფართობით ყველაზე ვრცელს უკაეია ზეგნი სამსრეთ-აღმოსაელეთი, აღმოსაელეთი და ჩრღილო- აღმოსავლეთი ნაწილი, გამონაკლისს წარმოადგენს ლენა-ვილუის დაბლობი, ლენისპირა ღა ლენა-ალდანის პლატოები ღა ალდანის ზეგანი.
შუა ციმბირი მერიდიანულად დიდ მანძილზეა გადაჭიმული, რის გამოც ნათლად არის გამოხატული ეგზოგენური პროცესების და მასთან დაკავშირების მორფოსკულპტურული რელიეფის განედური ზონალურობა. ჩრდ. პერიფერიაზე ერცელდება თანამედროვე გამყინვარების ზონა, რომლის მთავარი რელიეფწარმომქმნნელი პროცესია კრიოგენურ-ერობიული დენუღაცია, რასთანაც დაკავშირებულია ღრმა ტროგული ხეობები და რელიეფის ეროზიული და აკუმულაციური ფორმები (ჩრღილოეთი მიწა, ბირანგის მთების აღმოსავლეთი ნაწილი) უფრო სამხრეთით ვრცელდება ძველი გამყინეარების ზონა, რომელიც მოიცავს გაცილებით ვრცელ ტერიტორიას (ბირანგის მთების დასავლეთ ნახევარი, ჩრდილო ციმბირის დაბლობი, ანაბარის კრისტალური მასივი, პუტორანის პლატო და ალდანის მთიანეთი). წყალგამყოფ პლატოებზე (განსაკუთრებით პუტორანისა) დამახასიათებელია მყინვარულ-ეროზიული (ეგზარაციული) რელიეფი, ხოლო დადაბლებებში მყინვარულ-აკუმულაციური (ბოლო მორენული სერები, ზღვიური და მდინარეული ტერასები, თერმიკარსტული ტბური ღრმულები და სხვა).
მომდევნო ზონაში ხვდება შუა ციმბირის ყველაზე დიდი ნაწილი. მას უწოდებენ კრიოგენურ-ეროზიულ-აკუმულაციური მორფოსკულპტურის ზონას ვინაიდან რელიეფის ეროზიული და აკუმულაციური ფორმები თანაბრად განიცდის მრავალწლიანი მზრალობის გავლენას. მის ფარგლებში ფართოდ არის გავრცელებული თერმოკარსტული (განსაკუთრებით ლენა–ვილუის და ჩრდილო ციმბირის დაბლობზე) და კარსტული (ანგარისპირეთში ღა ალდანის მასივზე) რელიეფი.
მთავარი კლიმატწარმომქმნელი ფაქტორები და ჰავის ძირითადი ნიშნები.
შუა ციმბირის ჰავის მთავარი ნიშანია სიმკაცრე და მკვეთრი კონტინენტურობა, რაც განსაზღვრულია მისი გეოგრაფიული მდებარეობით და რელიეფის ხასიათით. რეგიონი მდებარეობს ციმბირის ცენტრში, რომელიც თბილი ოკეანეების გავლენას მოკლებულია, ხოლო ჩრდილო ყინულოვანი ოკეანიდან მონაბერი არქტიკული ჰაერი დაუბრკოლებლივ ვრცელდება მთელ ტერიტორიაზე.
