რომაული ფორუმი
| (ერთი მომხმარებლის 38 შუალედური ვერსიები არ არის ნაჩვენები.) | |||
| ხაზი 2: | ხაზი 2: | ||
'''რომაული ფორუმი''' – (ლათ. Forum Romanum), ფორუმი ანტიკური [[რომი]]ს არქიტექტურული ხელოვნების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიღწევაა. ასე ეწოდებოდა [[ქალაქი]]ს [[მოედანი|მოედანს]], რომელსაც უკვე რომის რესპუბლიკის ხანაში არქიტექტურულად გაფორმებული მხატვრული სახე ჰქონდა. რომის ხუროთმოძღერების სხვა მონაპოვრებთან ერთად, ფორუმი [[ქალაქთმშენებლობა|ქალაქთმშენებლობის]] ისტორიაში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქმნილებაა. | '''რომაული ფორუმი''' – (ლათ. Forum Romanum), ფორუმი ანტიკური [[რომი]]ს არქიტექტურული ხელოვნების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიღწევაა. ასე ეწოდებოდა [[ქალაქი]]ს [[მოედანი|მოედანს]], რომელსაც უკვე რომის რესპუბლიკის ხანაში არქიტექტურულად გაფორმებული მხატვრული სახე ჰქონდა. რომის ხუროთმოძღერების სხვა მონაპოვრებთან ერთად, ფორუმი [[ქალაქთმშენებლობა|ქალაქთმშენებლობის]] ისტორიაში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქმნილებაა. | ||
| − | სიტყვა „ფორუმი“ საბაზრო მოედანს აღნიშნავდა. რომში რამდენიმე მოედანი იყო, მათგან მთავარს ეწოდებოდა „ფორუმი“ ყოველგვარი | + | სიტყვა „ფორუმი“ საბაზრო მოედანს აღნიშნავდა. რომში რამდენიმე [[მოედანი]] იყო, მათგან მთავარს ეწოდებოდა „ფორუმი“ ყოველგვარი [[ეპითეტი]]ს გარეშე. დროთა განმავლობაში მას ეწოდა „Forum Romanum" ანუ რომაული ფორუმი. იგი მდებარეობდა პალატინის ბორცვის გასწვრივ და ემიჯნებოდა კაპიტოლიუმის ბორცვს. თანდათან ამ ადგილიდან [[ბაზარი]] გადაიტანეს ქალაქის სხვა ნაწილში და ფორუმი გადაიქცა საზოგადოებრივი ცხოვრების ცენტრად. აქ იგებოდა ყველაზე მნიშვნელოვანი სავაჭრო, საკულტო და საერო დანიშნულების [[შენობა|შენობები]]. ფორუმზე თავს იყრიდა დედაქალაქის საზოგადოებრივი ცხოვრება მთელი თავისი მრავალფეროვნებით, იგებოდა ქალაქის მფარველ ღვთაებათა ტაძრები, რომელთა წინ სრულდებოდა რელიგიური [[რიტუალი|რიტუალები]]. ფორუმი ქალაქის პოლიტიკური ცენტრიც იყო. აქ იკრიბებოდა სახალხო კრება, ხალხის წინაშე გამოდიოდნენ ცნობილი სახელმწიფო მოღვაწეები და ორატორები. აქვე ინახებოდა სახელმწიფო [[ხაზინა]], ჩქეფდა დედაქალაქის სავაჭრო ცხოვრება. ადრეულ ხანაში დღესასწაულების დროს ფორუმზე გლადიატორთა ბრძოლები ტარდებოდა. ასეთი მრავალმხრივი დანიშნულება ქმნიდა ფორუმის არქიტექტურული სახის თავისებურებას. ფორუმზე თავს იყრიდა სხვადასხვა სახისა და დანიშნულების [[ნაგებობა|ნაგებობები]]. |
[[ფაილი:Maqcesniuis bazilika.png|thumb|230px|მაქსენციუსის ბაზილიკის ნაშთები]] | [[ფაილი:Maqcesniuis bazilika.png|thumb|230px|მაქსენციუსის ბაზილიკის ნაშთები]] | ||
===== არქიტექტურა ===== | ===== არქიტექტურა ===== | ||
| + | [[ფაილი:Vestas taZari.png|thumb|მარცხნივ|140პქ|ვესტას ტაძარი]] | ||
ფორუმის ნაგებობათა შორის პირველ რიგში უნდა დავასახელოთ [[ბაზილიკური შენობა|ბაზილიკები]]. თავისი დანიშნულებით ეს იყო საერო ნაგებობები, განკუთვნილი სავაჭრო გარიგებებისა და მართლმსაჯულების წარმოებისათვის. ბაზილიკა თავისი არქიტექტურული ფორმებით – დაგრძელებული გეგმით, [[სვეტი|სვეტების]] მწკრივებით – ძველ ბერძნულ შენობებს ბაძავდა. არსებობს მოსაზრება, რომ რომაული ბაზილიკა საწყისს იღებს ძველი [[ათენი]]ს სამეფო [[სტოა]]დან, სახელწოდებაც აქედან წარმოდგება (basileus ბერძნულად მეფეს ნიშნავს). ბაზილიკები გამოიყენებოდა მთავრობის დადგენილებათა საჯაროდ გამოსაცხადებლად. ეს იყო თავისებური [[ბირჟა]], საქმიანი შეხვედრების ადგილი; აქ იკრიბებოდნენ რომაელები ახალი ამბების გასაგებად. ფორუმზე იგებოდა კურიები – სენატის სხდომებისათვის განკუთვნილი შენობები. აქვე იყო უამრავი პატარა სავაჭრო ტაბერნები. თანდათან შეიქმნა ფორუმის გარშემო სვეტებიანი [[პორტიკი|პორტიკების]] აგების ტრადიცია. | ფორუმის ნაგებობათა შორის პირველ რიგში უნდა დავასახელოთ [[ბაზილიკური შენობა|ბაზილიკები]]. თავისი დანიშნულებით ეს იყო საერო ნაგებობები, განკუთვნილი სავაჭრო გარიგებებისა და მართლმსაჯულების წარმოებისათვის. ბაზილიკა თავისი არქიტექტურული ფორმებით – დაგრძელებული გეგმით, [[სვეტი|სვეტების]] მწკრივებით – ძველ ბერძნულ შენობებს ბაძავდა. არსებობს მოსაზრება, რომ რომაული ბაზილიკა საწყისს იღებს ძველი [[ათენი]]ს სამეფო [[სტოა]]დან, სახელწოდებაც აქედან წარმოდგება (basileus ბერძნულად მეფეს ნიშნავს). ბაზილიკები გამოიყენებოდა მთავრობის დადგენილებათა საჯაროდ გამოსაცხადებლად. ეს იყო თავისებური [[ბირჟა]], საქმიანი შეხვედრების ადგილი; აქ იკრიბებოდნენ რომაელები ახალი ამბების გასაგებად. ფორუმზე იგებოდა კურიები – სენატის სხდომებისათვის განკუთვნილი შენობები. აქვე იყო უამრავი პატარა სავაჭრო ტაბერნები. თანდათან შეიქმნა ფორუმის გარშემო სვეტებიანი [[პორტიკი|პორტიკების]] აგების ტრადიცია. | ||
| − | + | [[ფაილი:Regia.PNG|thumb|რეგია]] | |
რომის ფორუმის არქიტექტურული სახე ყალიბდებოდა ხანგრძლივი დროის მანძილზე, ყოველ ეპოქას შეჰქონდა თავისი შესწორებები მის მხატვრულ-არქიტექტურულ სახეში. ამიტომაა, რომ ადრეული რომის ფორუმი საკმაოდ უსწორო გეგმარებისაა და რესპუბლიკურ ხანაში ჯერ კიდევ არ შეიძლება ლაპარაკი ფორუმის დასრულებულ მხატვრულ სახეზე. | რომის ფორუმის არქიტექტურული სახე ყალიბდებოდა ხანგრძლივი დროის მანძილზე, ყოველ ეპოქას შეჰქონდა თავისი შესწორებები მის მხატვრულ-არქიტექტურულ სახეში. ამიტომაა, რომ ადრეული რომის ფორუმი საკმაოდ უსწორო გეგმარებისაა და რესპუბლიკურ ხანაში ჯერ კიდევ არ შეიძლება ლაპარაკი ფორუმის დასრულებულ მხატვრულ სახეზე. | ||
| − | რომის ფორუმის არსებობა ძვ. წ. VI საუკუნიდან არის დადასტურებული. უძველეს ტაძრებს შორის აღსანიშნავია ვესტას ტაძარი, რომლის წინ სრულდებოდა რელიგიური ცერემონიალი. აქვე იდგა მეფის სასახლე – რეგია (Regia – ლათინურად მეფეს ნიშნავს), შემდეგ აიგო კურია (სენატის სხდომათა დარბაზი). აქ აიგო კონკორდის ტაძარი, შემდეგ სატურნის ტაძარი, სადაც ინახებოდა რომის ხაზინა. დროთა განმავლობაში მთავარი ფორუმის სავაჭრო ფუნქცია სხვა, უფრო მცირე ზომის მოედნებმა გაინაწილეს. შეიქმნა საგანგებო სავაჭრო მოედნები: ბოსტნეულით (Forum Holitorium), ხარებით (Forum Boarium) და თევზით ვაჭრობისათვის (Forum Piscarium). დღესდღეობით ამ ფორუმთაგან ცოტა რამ შემორჩა: იონური სწორკუთხა ტაძარი, რომელიც ადრე ბედისწერის ქალღმერთის [[ფორტუნა]]ს ტაძრად იყო მიჩნეული, ახლა კი, ახალი მონაცემების საფუძველზე, ღვთაება პორტუნისის ტაძრად არის აღიარებული. ქალღმერთ ვესტას მრგვალი კორინთული ტაძარი, რომელიც ახლადაღმოჩენილი წარწერის მიხედვით მიჩნეულია ზეითუნის ზეთის ვაჭართა მფარველი ღვთაების ჰერაკლე ოლივარიუსის ტაძრად. ეს რომის ერთი უძველეს [[მარმარილო]]ს ტაძართაგანია. | + | რომის ფორუმის არსებობა ძვ. წ. VI საუკუნიდან არის დადასტურებული. უძველეს ტაძრებს შორის აღსანიშნავია ვესტას ტაძარი, რომლის წინ სრულდებოდა რელიგიური ცერემონიალი. აქვე იდგა მეფის სასახლე – რეგია (Regia – ლათინურად მეფეს ნიშნავს), შემდეგ აიგო კურია (სენატის სხდომათა დარბაზი). აქ აიგო კონკორდის ტაძარი, შემდეგ სატურნის ტაძარი, სადაც ინახებოდა რომის ხაზინა. |
| + | [[ფაილი:Tabelariumi.PNG|thumb|მარცხნივ|ტაბულარიუმი]] | ||
| + | დროთა განმავლობაში მთავარი ფორუმის სავაჭრო ფუნქცია სხვა, უფრო მცირე ზომის მოედნებმა გაინაწილეს. შეიქმნა საგანგებო სავაჭრო მოედნები: ბოსტნეულით (Forum Holitorium), ხარებით (Forum Boarium) და თევზით ვაჭრობისათვის (Forum Piscarium). დღესდღეობით ამ ფორუმთაგან ცოტა რამ შემორჩა: იონური სწორკუთხა ტაძარი, რომელიც ადრე ბედისწერის ქალღმერთის [[ფორტუნა]]ს ტაძრად იყო მიჩნეული, ახლა კი, ახალი მონაცემების საფუძველზე, ღვთაება პორტუნისის ტაძრად არის აღიარებული. ქალღმერთ ვესტას მრგვალი კორინთული ტაძარი, რომელიც ახლადაღმოჩენილი წარწერის მიხედვით მიჩნეულია ზეითუნის ზეთის ვაჭართა მფარველი ღვთაების ჰერაკლე ოლივარიუსის ტაძრად. ეს რომის ერთი უძველეს [[მარმარილო]]ს ტაძართაგანია. | ||
ფორუმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაგებობა იყო კაპიტოლიუმის ბორცვის კალთაზე აღმართული სახელმწიფო არქივის შენობა – ტაბულარიუმი. ორსართულიანი ნაგებობის პირველი სართული ღია გალერეას წარმოადგენდა, მეორე სართულის ფასადი შემკული იყო [[თაღი|თაღების]] სისტემით – ტაბულარიუმში პირველად გადაწყდა მრავალსართულიანი სახლის ფასადის პრობლემა. | ფორუმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაგებობა იყო კაპიტოლიუმის ბორცვის კალთაზე აღმართული სახელმწიფო არქივის შენობა – ტაბულარიუმი. ორსართულიანი ნაგებობის პირველი სართული ღია გალერეას წარმოადგენდა, მეორე სართულის ფასადი შემკული იყო [[თაღი|თაღების]] სისტემით – ტაბულარიუმში პირველად გადაწყდა მრავალსართულიანი სახლის ფასადის პრობლემა. | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
===== იულიუს კეისირის ფორუმი ===== | ===== იულიუს კეისირის ფორუმი ===== | ||
| − | რომი განსაკუთრებით იზრდებოდა და მშვენდებოდა [[იულიუს კეისარი|იულიუს კეისრის]] დროს (ძვ. წ. I ს.); მისი ზრუნვა ფორუმსაც შეეხო. კეისრის ბრძანებით ფორუმზე დაიწყო ბაზილიკისა და კურიის მშენებლობა. რომაული ბაზილიკა სწორკუთხა დაგრძელებული შენობაა ხის ნივნივებიანი გადახურვით. ბაზილიკის შიდა სივრცე სვეტების რიგებით იყო დანაწევრებული. იულიუსმა წამოიწყო ფორუმის დიდი რეკონსტრუქცია. მის დროს დაიწყო იულიუსის ბაზილიკის მშენებლობა, აიგო საგანგებო ტრიბუნები ორატორებისათვის – [[როსტრი|როსტრები]], რომელთაც ამკობდნენ დამარცხებულ მტერთა გემების ქიმები. იულიუს კეისრის დროიდან იღებს სათავეს ფორუმზე მნიშვნელოვანი სახელმწიფო დაწესებულებების თავშეყრის ტრადიცია. | + | [[ფაილი:Iuliusis bazilika.PNG|thumb|იულიუსის ბაზილიკა რეკონტრუქცია]] |
| − | + | რომი განსაკუთრებით იზრდებოდა და მშვენდებოდა [[იულიუს კეისარი|იულიუს კეისრის]] დროს (ძვ. წ. I ს.); მისი ზრუნვა ფორუმსაც შეეხო. კეისრის ბრძანებით ფორუმზე დაიწყო ბაზილიკისა და კურიის მშენებლობა. რომაული ბაზილიკა სწორკუთხა დაგრძელებული შენობაა ხის ნივნივებიანი გადახურვით. ბაზილიკის შიდა სივრცე [[სვეტი|სვეტების]] რიგებით იყო დანაწევრებული. იულიუსმა წამოიწყო ფორუმის დიდი რეკონსტრუქცია. მის დროს დაიწყო იულიუსის ბაზილიკის მშენებლობა, აიგო საგანგებო ტრიბუნები ორატორებისათვის – [[როსტრი|როსტრები]], რომელთაც ამკობდნენ დამარცხებულ მტერთა გემების ქიმები. იულიუს კეისრის დროიდან იღებს სათავეს ფორუმზე მნიშვნელოვანი სახელმწიფო დაწესებულებების თავშეყრის ტრადიცია. | |
| + | [[ფაილი:Kuria Iulia.PNG|thumb|მარცხნივ|კურია რეკონტრუქცია]] | ||
იზრდებოდა რომი და თანდათან ჩნდებოდა ფორუმის გაფართოების აუცილებლობა, რადგან ძველი ფორუმი თავისი მასშტაბებით შეუფერებელი ხდებოდა ახალი საზოგადოებრივი ცხოვრებისათვის. გვიანრესპუბლიკურ და ადრეული იმპერიის პერიოდში, ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების შესაყარზე, რომი დიდი და მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი იყო. აი, ასე აღწერდა რომს ახ. წ. I საუკუნის სახელგანთქმული საზოგადო მოღვაწე და ფილოსოფოსი [[სენეკა ლუციუს ანეუსი|სენეკა]]: „გახედე უამრავ მოსახლეობას, რომელიც ძლივს ეტევა ამ უზარმაზარი ქალაქის შენობებში; ამ ხალხის უმეტესობას არ გააჩნია სამშობლო, ისინი აქ მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან არიან თავმოყრილნი. ერთნი აქ მოიყვანა პატივმოყვარეობამ, მეორენი – სახელმწიფო საქმეებმა, მესამენი – მათზე დაკისრებულმა დიპლომატიურმა დავალებებმა, მეოთხენი – ფუფუნებამ, რომელიც განსაკუთრებულად ხელსაყრელ ადგილს საჭიროებს, მეხუთენი – განათლების წყურვილმა, მეექვსენი – სანახაობებმა, მეშვიდენი – მეგობრობამ, მერვენი – თავაზიანობამ, რომელსაც ფართო სამოქმედო ასპარეზი სჭირდება. მთელი ეს ხალხი მოემართება ამ ქალაქისაკენ, სადაც კარგად ფასობს როგორც სათნოება, ისე ბიწიერება“. მიახლოებითი მონაცემებით ახ. წ. II საუკუნისათვის რომის მოსახლეობა ერთ მილიონს აღემატებოდა. | იზრდებოდა რომი და თანდათან ჩნდებოდა ფორუმის გაფართოების აუცილებლობა, რადგან ძველი ფორუმი თავისი მასშტაბებით შეუფერებელი ხდებოდა ახალი საზოგადოებრივი ცხოვრებისათვის. გვიანრესპუბლიკურ და ადრეული იმპერიის პერიოდში, ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების შესაყარზე, რომი დიდი და მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი იყო. აი, ასე აღწერდა რომს ახ. წ. I საუკუნის სახელგანთქმული საზოგადო მოღვაწე და ფილოსოფოსი [[სენეკა ლუციუს ანეუსი|სენეკა]]: „გახედე უამრავ მოსახლეობას, რომელიც ძლივს ეტევა ამ უზარმაზარი ქალაქის შენობებში; ამ ხალხის უმეტესობას არ გააჩნია სამშობლო, ისინი აქ მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან არიან თავმოყრილნი. ერთნი აქ მოიყვანა პატივმოყვარეობამ, მეორენი – სახელმწიფო საქმეებმა, მესამენი – მათზე დაკისრებულმა დიპლომატიურმა დავალებებმა, მეოთხენი – ფუფუნებამ, რომელიც განსაკუთრებულად ხელსაყრელ ადგილს საჭიროებს, მეხუთენი – განათლების წყურვილმა, მეექვსენი – სანახაობებმა, მეშვიდენი – მეგობრობამ, მერვენი – თავაზიანობამ, რომელსაც ფართო სამოქმედო ასპარეზი სჭირდება. მთელი ეს ხალხი მოემართება ამ ქალაქისაკენ, სადაც კარგად ფასობს როგორც სათნოება, ისე ბიწიერება“. მიახლოებითი მონაცემებით ახ. წ. II საუკუნისათვის რომის მოსახლეობა ერთ მილიონს აღემატებოდა. | ||
| + | |||
| + | [[ფაილი:Veneras taZari.PNG|thumb|150პქ|ვენერას ტაძრის ნანგრევები]] | ||
იულიუს კეისარმა დაიწყო ძველი ფორუმის გაფართოება (ძვ. წ. 54-46 წწ.) ამისთვის მან კვირინალის ბორცვის ძირას ბრძანა ახალი დიდი მოედნის გაშენება, რომელსაც კეისრის ფორუმი ეწოდა. ამ ფორუმზე აღიმართა ვენერას ტაძარი, მის აგებას პოლიტიკური მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან იულიუსთა დინასტია, რომლის წარმომადგენელი იყო გაიუს იულიუს კეისარი, თავის ერთ-ერთ წინაპრად მიიჩნევდა რომაელთა მთავარი ღმერთის [[იუპიტერი]]ს ქალიშვილს, ქალღმერთ [[ვენერა]]ს. ასეთი ღვთაებრივი ნათესაობა იულიუს კეისარს დასჭირდა იმისათვის, რათა ეჩვენებინა რომაელთათვის თავისი ღვთაებრივი წარმომავლობა და გაემართლებინა ძალაუფლების უკანონოდ ხელში ჩაგდება, რესპუბლიკური მმართველობის მოსპობა. ამ ტაძრისგან მხოლოდ სამი სვეტიღაა დარჩენილი. ფორუმის მრავალრიცხოვანი ფუნქციიდან ამიერიდან მხოლოდ ერთი დარჩა – მმართველის განდიდება. სახალხო თავშეყრის მოედნიდან ფორუმი საიმპერატორო ძალაუფლების დიდების განსახიერებად იქცა. | იულიუს კეისარმა დაიწყო ძველი ფორუმის გაფართოება (ძვ. წ. 54-46 წწ.) ამისთვის მან კვირინალის ბორცვის ძირას ბრძანა ახალი დიდი მოედნის გაშენება, რომელსაც კეისრის ფორუმი ეწოდა. ამ ფორუმზე აღიმართა ვენერას ტაძარი, მის აგებას პოლიტიკური მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან იულიუსთა დინასტია, რომლის წარმომადგენელი იყო გაიუს იულიუს კეისარი, თავის ერთ-ერთ წინაპრად მიიჩნევდა რომაელთა მთავარი ღმერთის [[იუპიტერი]]ს ქალიშვილს, ქალღმერთ [[ვენერა]]ს. ასეთი ღვთაებრივი ნათესაობა იულიუს კეისარს დასჭირდა იმისათვის, რათა ეჩვენებინა რომაელთათვის თავისი ღვთაებრივი წარმომავლობა და გაემართლებინა ძალაუფლების უკანონოდ ხელში ჩაგდება, რესპუბლიკური მმართველობის მოსპობა. ამ ტაძრისგან მხოლოდ სამი სვეტიღაა დარჩენილი. ფორუმის მრავალრიცხოვანი ფუნქციიდან ამიერიდან მხოლოდ ერთი დარჩა – მმართველის განდიდება. სახალხო თავშეყრის მოედნიდან ფორუმი საიმპერატორო ძალაუფლების დიდების განსახიერებად იქცა. | ||
| ხაზი 30: | ხაზი 28: | ||
კეისრის ფორუმმა დასაბამი მისცა საიმპერატორო ფორუმების არქიტექტურული ანსამბლის ჩამოყალიბებას. აქ უკვე გამოჩნდა ის ძირითადი ნიშნები, რომლებიც საფუძვლად დაედება მომავალ ფორუმთა გეგმარებას – ზუსტად გააზრებული გეომეტრიული განაწილება და სიმეტრიის პრინციპი. | კეისრის ფორუმმა დასაბამი მისცა საიმპერატორო ფორუმების არქიტექტურული ანსამბლის ჩამოყალიბებას. აქ უკვე გამოჩნდა ის ძირითადი ნიშნები, რომლებიც საფუძვლად დაედება მომავალ ფორუმთა გეგმარებას – ზუსტად გააზრებული გეომეტრიული განაწილება და სიმეტრიის პრინციპი. | ||
| − | ძვ. წ. 44 წლის 15 მარტს იულიუს კეისარი მოკლეს შეთქმულებმა. მის ფორუმზე აგიზგიზდა სამგლოვიარო კოცონი. შემდგომში ამ ადგილას ოქტავიანე ავგუსტუსმა ააგო ღვთაებრივი იულიუსის ტაძარი. ამ ნაგებობისგანაც მხოლოდ კვარცხლბეკია შემორჩენილი. | + | ძვ. წ. 44 წლის 15 მარტს იულიუს კეისარი მოკლეს შეთქმულებმა. მის ფორუმზე აგიზგიზდა სამგლოვიარო კოცონი. შემდგომში ამ ადგილას [[ოქტავიანე ავგუსტუსი|ოქტავიანე ავგუსტუსმა]] ააგო ღვთაებრივი იულიუსის ტაძარი. ამ ნაგებობისგანაც მხოლოდ [[კვარცხლბეკი|კვარცხლბეკია]] შემორჩენილი. |
===== იმპერატორ ოქტავიანე ავგუსტუსის ფორუმი ===== | ===== იმპერატორ ოქტავიანე ავგუსტუსის ფორუმი ===== | ||
| − | იმპერატორი ავგუსტუსი (ძე. წ. 31 წ. - ახ.წ. 14 წ.) აგრძელებს რომაული ფორუმის აღდგენა-მშენებლობას. იულიუსის ფორუმის ჩრდილოეთის მხრიდან დაიწყო ავგუსტუსის ფორუმის მშენებლობა. უნდა ითქვას, რომ ყოველი შემდგომი იმპერატორი ცდილობდა საკუთარი ფორუმი უფრო ბრწყინვალე და დიდებული აეგო, ვიდრე ეს მის წინამორბედს ჰქონდა. რომის იმპერატორების უსასრულო დამპყრობლური ომების შედეგად მოპოვებული ფანტასტიკური სიმდიდრე, პროვინციების ძარცვით მიღებული განძეულობა ხმარდებოდა დედაქალაქის გაზრდა-განაშენიანებას. მთავარი ყურადღება ფორუმზე იყო გადატანილი, როგორც საიმპერატორო ძალაუფლების ყველაზე ნათელ განსახიერებაზე. ისინი არ არღვევდნენ ტრადიციას და ამიტომ არის, რომ რომის საიმპერატორო ფორუმები ერთ ადგილას არის თავმოყრილი და ერთმანეთთან მჭიდროდ მიჯრილი. ძველი რომის შუაგულში განლაგებული ფორუმები ნათელ წარმოდგენას გვაძლევს რომაული არქიტექტურის ამ დამახასიათებელი ანსამბლების ისტორიულ ევოლუციაზე. | + | იმპერატორი ავგუსტუსი (ძე. წ. 31 წ. - ახ.წ. 14 წ.) აგრძელებს რომაული ფორუმის აღდგენა-მშენებლობას. იულიუსის ფორუმის ჩრდილოეთის მხრიდან დაიწყო ავგუსტუსის ფორუმის მშენებლობა. უნდა ითქვას, რომ ყოველი შემდგომი იმპერატორი ცდილობდა საკუთარი ფორუმი უფრო ბრწყინვალე და დიდებული აეგო, ვიდრე ეს მის წინამორბედს ჰქონდა. რომის იმპერატორების უსასრულო დამპყრობლური ომების შედეგად მოპოვებული ფანტასტიკური სიმდიდრე, პროვინციების ძარცვით მიღებული განძეულობა ხმარდებოდა დედაქალაქის გაზრდა-განაშენიანებას. მთავარი ყურადღება ფორუმზე იყო გადატანილი, როგორც საიმპერატორო ძალაუფლების ყველაზე ნათელ განსახიერებაზე. ისინი არ არღვევდნენ ტრადიციას და ამიტომ არის, რომ რომის საიმპერატორო ფორუმები ერთ ადგილას არის თავმოყრილი და ერთმანეთთან მჭიდროდ მიჯრილი. ძველი რომის შუაგულში განლაგებული ფორუმები ნათელ წარმოდგენას გვაძლევს რომაული არქიტექტურის ამ დამახასიათებელი ანსამბლების ისტორიულ ევოლუციაზე. |
| + | [[ფაილი:Mars ultoris tazari.PNG|thumb|მარცხნივ|შურისმაძიებელი მარსის ტაძრის ნაშთები]] | ||
სრულიად შეიცვალა ფორუმის ხასიათი. რესპუბლიკური ფორუმის დინამიკური, ცხოველხატული გეგმარება შეცვალა კვადრატთან დაახლოებული მოედნის შენობათა მწყობრმა, სიმეტრიულმა განაწილებამ. მაღალი კედელი გამოყოფდა ფორუმს ქალაქისაგან. იგი გადაიქცა ქალაქის პარადულ ცენტრად. მასზე ვაჭრობა აიკრძალა. გაიზარდა მიდრეკილება შემკულობისაკენ. ფორუმის კედლები შიდა მხრიდან მოაპირკეთეს ნაირფერი [[მარმარილო]]ს ფილებით. არქიტექტორები განიხილავდნენ ფორუმის დიდ სივრცეს, როგორც გრანდიოზულ ინტერიერს, რომელსაც საგანგებო შემკობა სჭირდება, ფორუმის კედელი იმკობოდა მასთან მიდგმული მარმარილოს [[ნახევარსვეტი|ნახევარსვეტების]] მწკრივით, მათი ფერადოვნება აცოცხლებდა გარემოს და საზეიმო ხასიათს ანიჭებდა მოედანს. ფორუმს ამკობდა რომაული ისტორიის გამოჩენილ მოღვაწეთა ქანდაკებები, რომელთა შორის გამოირჩეოდა რომის ლეგენდარული დამაარსებლის რომულუსის ქანდაკება. აქვე იდგა [[ათენი]]ს ერეხთეიონის [[კარიატიდები|კარიატიდების]] ასლები. ნიშებში დადგმული პორტრეტული ქანდაკებების [[პოსტამენტი|პოსტამენტებზე]] წარწერები იყო გაკეთებული. ფორუმზე იყო აგრეთვე ავგუსტუსის თოთხმეტმეტრიანი კოლოსალური ქანდაკება. იგი იმპერატორის სიკვდილის შემდეგ აღიმართა. ავგუსტუსის ფორუმი ხალხისთვის ძვ. წ. 2 წ. გაიხსნა, თუმცა მისი მშენებლობა წლების მანძილზე გრძელდებოდა და საბოლოო სახე უფრო მოგვიანებით მიიღო. | სრულიად შეიცვალა ფორუმის ხასიათი. რესპუბლიკური ფორუმის დინამიკური, ცხოველხატული გეგმარება შეცვალა კვადრატთან დაახლოებული მოედნის შენობათა მწყობრმა, სიმეტრიულმა განაწილებამ. მაღალი კედელი გამოყოფდა ფორუმს ქალაქისაგან. იგი გადაიქცა ქალაქის პარადულ ცენტრად. მასზე ვაჭრობა აიკრძალა. გაიზარდა მიდრეკილება შემკულობისაკენ. ფორუმის კედლები შიდა მხრიდან მოაპირკეთეს ნაირფერი [[მარმარილო]]ს ფილებით. არქიტექტორები განიხილავდნენ ფორუმის დიდ სივრცეს, როგორც გრანდიოზულ ინტერიერს, რომელსაც საგანგებო შემკობა სჭირდება, ფორუმის კედელი იმკობოდა მასთან მიდგმული მარმარილოს [[ნახევარსვეტი|ნახევარსვეტების]] მწკრივით, მათი ფერადოვნება აცოცხლებდა გარემოს და საზეიმო ხასიათს ანიჭებდა მოედანს. ფორუმს ამკობდა რომაული ისტორიის გამოჩენილ მოღვაწეთა ქანდაკებები, რომელთა შორის გამოირჩეოდა რომის ლეგენდარული დამაარსებლის რომულუსის ქანდაკება. აქვე იდგა [[ათენი]]ს ერეხთეიონის [[კარიატიდები|კარიატიდების]] ასლები. ნიშებში დადგმული პორტრეტული ქანდაკებების [[პოსტამენტი|პოსტამენტებზე]] წარწერები იყო გაკეთებული. ფორუმზე იყო აგრეთვე ავგუსტუსის თოთხმეტმეტრიანი კოლოსალური ქანდაკება. იგი იმპერატორის სიკვდილის შემდეგ აღიმართა. ავგუსტუსის ფორუმი ხალხისთვის ძვ. წ. 2 წ. გაიხსნა, თუმცა მისი მშენებლობა წლების მანძილზე გრძელდებოდა და საბოლოო სახე უფრო მოგვიანებით მიიღო. | ||
| + | [[ფაილი:Marsis taZris detal.PNG|thumb|მარსის ტაძრის კაპიტელებისა და არქიტრავის შემორჩენილი დეტალი]] | ||
| − | ავგუსტუსის ფორუმის ცენტრში იდგა მარს ულტორის (შურისმგებელი მარსის) თეთრი მარმარილოს ტაძარი. იგი აკურთხეს ახ. წ.2 წელს. ომის ღმერთის ეს ტაძარი რომის ერთ-ერთ ყველაზე მდიდრულ შენობად ითვლებოდა. კორინთული სვეტებით შემკული მისი ფასადი 35 მეტრის სიმაღლეს აღწევდა. მარსის ტაძრიდან დარჩა მხოლოდ ფრაგმენტები: სამი მარმარილოს სვეტი არქიტრავის ნაწილით, კედლისა და კიბის ნაწილი. თუმცა ტაძარი დანგრეულია, მისი აღდგენა შესაძლებელია ანტიკური | + | ავგუსტუსის ფორუმის ცენტრში იდგა მარს ულტორის (შურისმგებელი მარსის) თეთრი მარმარილოს ტაძარი. იგი აკურთხეს ახ. წ.2 წელს. ომის ღმერთის ეს ტაძარი რომის ერთ-ერთ ყველაზე მდიდრულ შენობად ითვლებოდა. [[კორინთული სვეტი|კორინთული სვეტებით]] შემკული მისი ფასადი 35 მეტრის სიმაღლეს აღწევდა. მარსის ტაძრიდან დარჩა მხოლოდ ფრაგმენტები: სამი მარმარილოს სვეტი არქიტრავის ნაწილით, კედლისა და კიბის ნაწილი. თუმცა ტაძარი დანგრეულია, მისი აღდგენა შესაძლებელია ანტიკური [[რელიეფი (სკულპტურა)|რელიეფი]]ს მიხედვით, რომელზეც გამოსახული იყო ტაძრის ფასადი. ეს რელიეფი ოდესღაც ამკობდა ავგუსტეს საკურთხეველს, შემდეგ კი ფრაგმენტი ჩააშენეს მედიჩების ვილის კედლის წყობაში. ამ რელიეფის მიხედვით შეიძლება აღვადგინოთ რომაული ტაძრის არქიტექტურული ფორმები. ტაძარი მაღალ კვარცხლბეკზე შედგმული სწორკუთხა ნაგებობა იყო, ფართო კიბით, რომლის ზედა ბაქანზე რვა კორინთული სვეტი იყო განლაგებული. [[ფრონტონი|ფრონტონებზე]] იდგა მარსის შუბოსანი ქანდაკება ვენერასა და ფორტუნას შორის და რომულის ქანდაკება რომასა და ტიბრის განსახიერებასთან ერთად. ტაძარში მდიდარი საგანძური ინახებოდა. საბერძნეთიდან ჩამოტანილი ხელოვნების ნაწარმოებებთან ერთად აქ ინახებოდა რომაელთა სამხედრო ტროფეები, სახელმწიფო რელიკვიები – საბრძოლო შტანდარტები (დროშები). |
| + | [[ფაილი:Marsis reliefi.PNG|thumb|მარცხნივ|რელიეფი, რომელზეც გამოსახულია მსხვერპლშეწირვის სცენას მარს ულტორის ტაძრის წინ]] | ||
ავგუსტუსის ფორუმი უკვე ჩამოყალიბებულ ფორმას იღებს. ტაძარი აღმართულია მოედნის სიღრმეში, ფორუმის უკანა კედელთან. გვერდითი კედლები ქმნის სიმეტრიულ ნახევარწრეებს და მოედანს დასრულებულ სახეს აძლევს. ფორუმს გარს ერტყა მაღალი კედელი (36 მეტრი სიმაღლისა). გვერდითი კედლების ნიშებში იდგა გამოჩენილ რომაელ [[მხედართმთავარი|მხედართმთავართა]] და მოღვაწეთა [[ბრინჯაო]]სა და მარმარილოს ქანდაკებები. მოედანი ფერადი მარმარილოს ფილებით იყო მოკირწყლული. | ავგუსტუსის ფორუმი უკვე ჩამოყალიბებულ ფორმას იღებს. ტაძარი აღმართულია მოედნის სიღრმეში, ფორუმის უკანა კედელთან. გვერდითი კედლები ქმნის სიმეტრიულ ნახევარწრეებს და მოედანს დასრულებულ სახეს აძლევს. ფორუმს გარს ერტყა მაღალი კედელი (36 მეტრი სიმაღლისა). გვერდითი კედლების ნიშებში იდგა გამოჩენილ რომაელ [[მხედართმთავარი|მხედართმთავართა]] და მოღვაწეთა [[ბრინჯაო]]სა და მარმარილოს ქანდაკებები. მოედანი ფერადი მარმარილოს ფილებით იყო მოკირწყლული. | ||
ავგუსტუსი განაგრძობდა მშენებლობას „ფორუმ რომანუმზე“. მისი ბრძანებით აღდგენილ იქნა ტყუპი ღმერთების – [[კასტორი|კასტორისა]] და [[პოლიდევკე|პოლიდევკეს]] ძველი ტაძარი. ამ ღმერთებს [[დიოსკურები]] ერქვათ და ტაძარსაც, შესაბამისად, დიოსკურების ტაძარი ეწოდებოდა. ტაძარში ინახებოდა მდიდარ რომაელთა ქონება; მის გვერდით მდებარეობდა საზომ-საწონთა პალატა. ტაძრის [[კვარცხლბეკი]] გამოიყენებოდა ტრიბუნად ორატორებისათვის. ამ ტაძრიდან დღეს მხოლოდ სამი დახვეწილი კორინთული სვეტი დარჩა (თითოეული 12,5 მ სიმაღლისა). | ავგუსტუსი განაგრძობდა მშენებლობას „ფორუმ რომანუმზე“. მისი ბრძანებით აღდგენილ იქნა ტყუპი ღმერთების – [[კასტორი|კასტორისა]] და [[პოლიდევკე|პოლიდევკეს]] ძველი ტაძარი. ამ ღმერთებს [[დიოსკურები]] ერქვათ და ტაძარსაც, შესაბამისად, დიოსკურების ტაძარი ეწოდებოდა. ტაძარში ინახებოდა მდიდარ რომაელთა ქონება; მის გვერდით მდებარეობდა საზომ-საწონთა პალატა. ტაძრის [[კვარცხლბეკი]] გამოიყენებოდა ტრიბუნად ორატორებისათვის. ამ ტაძრიდან დღეს მხოლოდ სამი დახვეწილი კორინთული სვეტი დარჩა (თითოეული 12,5 მ სიმაღლისა). | ||
| − | + | [[ფაილი:Dioskurebis taZris naST.PNG|thumb|130px|დიოსკურების ტაძრის ნაშთები]] | |
ავგუსტუსის სამშენებლო მოღვაწეობა საგანგებო ყურადღებას მოითხოვს, აღვნიშნავთ მხოლოდ, რომ რომის იმპერიის დამაარსებლის ეს საქმიანობა მისი მემკვიდრეებისთვის მისაბაძად იყო მიჩნეული და დედაქალაქის აღმშენებლობა, მის ხუროთმოძღვრულ სახეზე ზრუნვა იმპერატორთა ერთ-ერთ უმთავრეს დამსახურებად აღიარეს. რომი ავგუსტუსის დროს განსაკუთრებით იზრდება და მშვენდება. ერთ-ერთი ისტორიკოსი აღნიშნავდა, რომ ავგუსტუსმა შეიძლება ღირსეულად იამაყოს იმით, რომ მემკვიდრეობით მიიღო [[აგური (სამშენებლო მასალა)|აგური]]ს რომი და დატოვა მარმარილოს ქალაქი. ცნობილი რომაელი ისტორიკოსი [[სვეტონიუსი]] დაწვრილებით ჩამოთვლის ავგუსტუსის ზრუნვითა და მცდელობით შესრულებულ სამშენებლო სამუშაოებს, იძლევა იმპერატორის ბრძანებით აგებულ შენობათა გრძელ ნუსხას. მოვიტანთ სვეტონიუსის თხრობის იმ ნაწილს, სადაც საუბარია ფორუმთან დაკავშირებულ საქმიანობაზე: „… მან ააგო ბევრი საზოგადოებრივი შენობა; მათგან უმთავრესია – ფორუმი, შურისმგებელი მარსის ტაძრით, აპოლონის ტაძარი პალატინზე, მეხისმტყორცნელი იუპიტერის ტაძარი კაპიტოლიუმზე. ფორუმის აგება მან დაიწყო, როდესაც დაინახა, რომ ხალხის მასებისათვის და მრავალი სასამართლო საქმეებისათვის არ არის საკმარისი ორი მოედანი და აუცილებელია მესამე; ამიტომაც დააჩქარა მან ამ ფორუმის გახსნა ისე, რომ არ დაელოდა მარსის ტაძრის დასრულებას. ეს ადგილი მან მიუჩინა სისხლის სამართლის საქმეთა გარჩევას და მსაჯულთა ასარჩევ კენჭისყრას“. ამას გარდა, სვეტონიუსს მოჰყავს გრძელი სია იმ ნაგებობისა, რომელნიც აიგო ავგუსტუსის დროს და დაწვრილებით აღნიშნავს თითოეული მათგანის დანიშნულებასა და ღირსებებს. საინტერესოა, რომ ამ ნაგებობათა შორის მოხსენებულია პალატინზე აგებული აპოლონის ტაძარი, რომელსაც მიუშენეს პორტიკები ლათინური და ბერძნული ბიბლიოთეკებისათვის. | ავგუსტუსის სამშენებლო მოღვაწეობა საგანგებო ყურადღებას მოითხოვს, აღვნიშნავთ მხოლოდ, რომ რომის იმპერიის დამაარსებლის ეს საქმიანობა მისი მემკვიდრეებისთვის მისაბაძად იყო მიჩნეული და დედაქალაქის აღმშენებლობა, მის ხუროთმოძღვრულ სახეზე ზრუნვა იმპერატორთა ერთ-ერთ უმთავრეს დამსახურებად აღიარეს. რომი ავგუსტუსის დროს განსაკუთრებით იზრდება და მშვენდება. ერთ-ერთი ისტორიკოსი აღნიშნავდა, რომ ავგუსტუსმა შეიძლება ღირსეულად იამაყოს იმით, რომ მემკვიდრეობით მიიღო [[აგური (სამშენებლო მასალა)|აგური]]ს რომი და დატოვა მარმარილოს ქალაქი. ცნობილი რომაელი ისტორიკოსი [[სვეტონიუსი]] დაწვრილებით ჩამოთვლის ავგუსტუსის ზრუნვითა და მცდელობით შესრულებულ სამშენებლო სამუშაოებს, იძლევა იმპერატორის ბრძანებით აგებულ შენობათა გრძელ ნუსხას. მოვიტანთ სვეტონიუსის თხრობის იმ ნაწილს, სადაც საუბარია ფორუმთან დაკავშირებულ საქმიანობაზე: „… მან ააგო ბევრი საზოგადოებრივი შენობა; მათგან უმთავრესია – ფორუმი, შურისმგებელი მარსის ტაძრით, აპოლონის ტაძარი პალატინზე, მეხისმტყორცნელი იუპიტერის ტაძარი კაპიტოლიუმზე. ფორუმის აგება მან დაიწყო, როდესაც დაინახა, რომ ხალხის მასებისათვის და მრავალი სასამართლო საქმეებისათვის არ არის საკმარისი ორი მოედანი და აუცილებელია მესამე; ამიტომაც დააჩქარა მან ამ ფორუმის გახსნა ისე, რომ არ დაელოდა მარსის ტაძრის დასრულებას. ეს ადგილი მან მიუჩინა სისხლის სამართლის საქმეთა გარჩევას და მსაჯულთა ასარჩევ კენჭისყრას“. ამას გარდა, სვეტონიუსს მოჰყავს გრძელი სია იმ ნაგებობისა, რომელნიც აიგო ავგუსტუსის დროს და დაწვრილებით აღნიშნავს თითოეული მათგანის დანიშნულებასა და ღირსებებს. საინტერესოა, რომ ამ ნაგებობათა შორის მოხსენებულია პალატინზე აგებული აპოლონის ტაძარი, რომელსაც მიუშენეს პორტიკები ლათინური და ბერძნული ბიბლიოთეკებისათვის. | ||
იმპერატორ ავგუსტუსის ეპოქა რომაული არქიტექტურის განსაკუთრებული აყვავების ხანაა. იმპერატორი იყო ინიციატორი და სულისჩამდგმელი გრანდიოზული სამშენებლო საქმიანობისა. ამ საქმეში მას პოლიტიკური ინტერესები ამოძრავებდა. კოლოსალური მშენებლობა რომის იმპერიის ძლიერების განსახიერებად უნდა ქცეულიყო. | იმპერატორ ავგუსტუსის ეპოქა რომაული არქიტექტურის განსაკუთრებული აყვავების ხანაა. იმპერატორი იყო ინიციატორი და სულისჩამდგმელი გრანდიოზული სამშენებლო საქმიანობისა. ამ საქმეში მას პოლიტიკური ინტერესები ამოძრავებდა. კოლოსალური მშენებლობა რომის იმპერიის ძლიერების განსახიერებად უნდა ქცეულიყო. | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
ფორუმები ქალაქ რომის ცენტრალური ნაწილის მნიშვნელოვან არქიტექტურულ ანსამბლს წარმოადგენდა. აქეთკენ მოემართებოდა მთავარი საქალაქო არტერიები, მთავარი ქუჩები: ვია ფლამინია, ვია ნომენტანა, ვია ტიბურტინა, ვია პრენესტინა, ოსტიისა და პორტის ქუჩები. ფორუმის მთავარი შესასვლელები [[სატრიუმფო თაღი|სატრიუმფო თაღებით]] იყო აქცენტირებული, მათ ხაზი უნდა გაესვათ ფორუმის დიდებულებისათვის და მნიშვნელობისათვის. რომაელ მწერლებთან ვხვდებით იმპერატორთა ტრიუმფების ხატოვან აღწერებს. ლაშქრობიდან დაბრუნებული იმპერატორები დიდი ზეიმით შემოდიოდნენ ქალაქში, მდიდარი ნადავლი მოჰქონდათ ხალხის დასანახად, რათა ეჩვენებინათ იმპერატორის ყოვლისშემძლეობა. საზეიმო მსვლელობები ხანდახან რამდენიმე დღის განმავლობაში არ წყდებოდა. [[პლუტარქე]]ს აღწერილი აქვს ერთი საიმპერატორო ტრიუმფი, რომელიც სამ დღეს გრძელდებოდა. სამი დღის განმავლობაში მოჰქონდათ სამეფო საგანძურში შორეულ ქვეყნებში ნაძარცვი ძვირფასეულობა. მწერალი ჩამოთვლის ნადავლის რაოდენობას: 750 ყუთი [[ვერცხლი]]ს მხატვრული ნაკეთობები, [[ოქრო]]ს ნივთებით სავსე 78 ყუთი, აღმოსავლური ქსოვილებითა | ფორუმები ქალაქ რომის ცენტრალური ნაწილის მნიშვნელოვან არქიტექტურულ ანსამბლს წარმოადგენდა. აქეთკენ მოემართებოდა მთავარი საქალაქო არტერიები, მთავარი ქუჩები: ვია ფლამინია, ვია ნომენტანა, ვია ტიბურტინა, ვია პრენესტინა, ოსტიისა და პორტის ქუჩები. ფორუმის მთავარი შესასვლელები [[სატრიუმფო თაღი|სატრიუმფო თაღებით]] იყო აქცენტირებული, მათ ხაზი უნდა გაესვათ ფორუმის დიდებულებისათვის და მნიშვნელობისათვის. რომაელ მწერლებთან ვხვდებით იმპერატორთა ტრიუმფების ხატოვან აღწერებს. ლაშქრობიდან დაბრუნებული იმპერატორები დიდი ზეიმით შემოდიოდნენ ქალაქში, მდიდარი ნადავლი მოჰქონდათ ხალხის დასანახად, რათა ეჩვენებინათ იმპერატორის ყოვლისშემძლეობა. საზეიმო მსვლელობები ხანდახან რამდენიმე დღის განმავლობაში არ წყდებოდა. [[პლუტარქე]]ს აღწერილი აქვს ერთი საიმპერატორო ტრიუმფი, რომელიც სამ დღეს გრძელდებოდა. სამი დღის განმავლობაში მოჰქონდათ სამეფო საგანძურში შორეულ ქვეყნებში ნაძარცვი ძვირფასეულობა. მწერალი ჩამოთვლის ნადავლის რაოდენობას: 750 ყუთი [[ვერცხლი]]ს მხატვრული ნაკეთობები, [[ოქრო]]ს ნივთებით სავსე 78 ყუთი, აღმოსავლური ქსოვილებითა | ||
| − | და ძვირფასი ნივთებით სავსე მრავალი საპალნე და განძი, რომელიც რომაული ლაშქრობის ძლიერებას ადასტურებდა. ამ საზეიმო მსვლელობათა მარმარილოს თავისებურ დეკორაციას ქმნიდნენ რომის ფორუმები და დიდებული სატრიუმფო თაღები, რომელთა რელიეფურ დეკორში ხშირად ასახული იყო [[რომის არმია (ძვ.წ. I და ახ.წ I საუკუნის)|რომის არმიის]] ძლიერების მიმანიშნებელი ეპიზოდები. ამგვარად, რომაული ხუროთმოძღვრება აქტიურად იყო ჩართული ქვეყნის პოლიტიკურ, სოციალურ ცხოვრებაში და საკუთარი ხერხებით ემსახურებოდა იმპერატორის ძალაუფლების განმტკიცებას. არქიტექტურა, ქანდაკება – ხელოვნების ყველა დარგი ჩაყენებული იყო იმპერატორის სამსახურში. | + | და ძვირფასი ნივთებით სავსე მრავალი საპალნე და განძი, რომელიც რომაული ლაშქრობის ძლიერებას ადასტურებდა. ამ საზეიმო მსვლელობათა მარმარილოს თავისებურ დეკორაციას ქმნიდნენ რომის ფორუმები და დიდებული [[სატრიუმფო თაღი|სატრიუმფო თაღები]], რომელთა რელიეფურ დეკორში ხშირად ასახული იყო [[რომის არმია (ძვ.წ. I და ახ.წ I საუკუნის)|რომის არმიის]] ძლიერების მიმანიშნებელი ეპიზოდები. ამგვარად, რომაული ხუროთმოძღვრება აქტიურად იყო ჩართული ქვეყნის პოლიტიკურ, სოციალურ ცხოვრებაში და საკუთარი ხერხებით ემსახურებოდა იმპერატორის ძალაუფლების განმტკიცებას. არქიტექტურა, ქანდაკება – ხელოვნების ყველა დარგი ჩაყენებული იყო იმპერატორის სამსახურში. |
===== იმპერატორ ვესპასიანეს ფორუმი ===== | ===== იმპერატორ ვესპასიანეს ფორუმი ===== | ||
| − | ფორუმების მშენებლობის შემდეგი ეტაპი დაკავშირებულია იმპერატორ ვესპასიანეს სახელთან (69-79 წწ.). ვესპასიანეს ფორუმს მშვიდობის ფორუმიც ეწოდებოდა; იგი აიგო იუდეველთა ომში გამარჯვების უკვდავსაყოფად (არქიტექტორ რაბირიუსის პროექტით), აგრეთვე | + | [[ფაილი:Mshvidobis taZari.png|thumb|150პქ|მშვიდობის ქალღმერთის ტაძარი]] |
| + | ფორუმების მშენებლობის შემდეგი ეტაპი დაკავშირებულია იმპერატორ ვესპასიანეს სახელთან (69-79 წწ.). ვესპასიანეს ფორუმს მშვიდობის ფორუმიც ეწოდებოდა; იგი აიგო [[იუდეის ომი|იუდეველთა ომში]] გამარჯვების უკვდავსაყოფად (არქიტექტორ რაბირიუსის პროექტით), აგრეთვე [[იერუსალიმი]]დან ჩამოტანილი ტროფეებისა და საბერძნეთიდან გამოზიდული ხელოვნების ნიმუშთა მოსათავსებლად. | ||
| + | [[ფაილი:Vespasianes taZari.png|thumb|მარცხნივ| 120პქ|ვესპასიანეს ტაძარი]] | ||
| + | ვესპასიანეს ფორუმი გეგმაში თითქმის [[კვადრატი|კვადრატს]] წარმოადგენდა (115X125 მ.). მოედნის შუაგულში გაშენებული იყო [[ბაღი]], რომლის სიმწვანეში ცხოველხატულად იყო განთავსებული მრავალრიცხოვანი [[ქანდაკება|ქანდაკებები]]. მოედნის სიღრმეში აღმართეს მშვიდობის ქალღმერთის ტაძარი, გვერდებზე – [[ბიბლიოთეკა|ბიბლიოთეკების]] შენობები. ამ დიდი და საზეიმო მოედნიდან აღარაფერი შემორჩა. იგი დარჩა მხოლოდ თანამედროვეთა აღწერებში: „სულ მოკლე დროში დასრულდა მშენებლობა, რომელმაც ყოველგვარ მოლოდინს გადააჭარბა. ვესპასიანემ მასზე დახარჯა უამრავი სახსრები, რის შესაძლებლობასაც კი აძლევდა საკუთარი ხაზინა და თავის წინამორბედთა დანატოვარი. მან შეამკო მშვიდობის ქალღმერთის ტაძარი ფერწერისა და ქანდაკების ბრწყინვალე ნაწარმოებებით. ტაძარში შეკრებილი და დადგმულია ყველაფერი, თუკი არსებობს რაიმე, რისთვისაც ადამიანები მოგზაურობდნენ მთელს ქვეყანაზე, რათა ეხილათ ეს საოცრებანი. ვესპასიანემ ბრძანა მოეტანათ და დაეცვათ აქ [[იერუსალიმის ტაძარი|იერუსალიმის ტაძრიდან]] წამოღებული ძვირფასეულობა და ჭურჭელი, რადგან ისინი მისთვის მეტად ძვირფასი იყო (საუბარია იუდეველთა ომის დროს წამოღებული ტროფეების შესახებ). ვესპასიანეს ფორუმიდან გადარჩა მხოლოდ ერთერთი ბიბლიოთეკის ნაწილი, ჩაშენებული კოსმა და დამიანეს ადრექრისტიანული ტაძრის ნაგებობაში. | ||
| − | ვესპასიანეს | + | სიკვდილის შემდეგ სხვა იმპერატორთა მსგავსად გაღმერთებულ ვესპასიანეს, ფორუმზე აუგეს მარმარილოს ტაძარი, რომლის სამი კუთხის სვეტი და მდიდრული ორნამენტით შემკული [[ანტაბლემენტი]]ს ნაწილიღა დარჩა ამ იმპერატორის ფორუმის მოგონებად. |
| − | + | [[ფაილი:Titusis satriumfo TaRi.png|thumb|ტიტუსის სატრიუმფო თაღი]] | |
===== იმპერატორ ტიტუს ფლავიუსის ფორუმი ===== | ===== იმპერატორ ტიტუს ფლავიუსის ფორუმი ===== | ||
| ხაზი 65: | ხაზი 65: | ||
გააკეთებდა. ისტორიაში დარჩა ლეგენდად ქცეული მისი სიტყვები: „მეგობრებო, მე დავკარგე დღე!“ | გააკეთებდა. ისტორიაში დარჩა ლეგენდად ქცეული მისი სიტყვები: „მეგობრებო, მე დავკარგე დღე!“ | ||
| − | ტიტუსის გარდაცვალების შემდეგ, 81 წ. პალატინის ბორცვის ძირას აღმართეს სატრიუმფო | + | ტიტუსის გარდაცვალების შემდეგ, 81 წ. პალატინის ბორცვის ძირას აღმართეს სატრიუმფო თაღი იუდეველთა ომში მისი გამარჯვების აღსანიშნავად. [[თაღი]]ს ზედა დამაგვირგვინებელ ნაწილზე წარწერაა: „სენატი და რომაელი ხალხი ღვთაებრივ ტიტუს ვესპასიანეს, ღვთაებრივი ვესპასიანეს ძეს“. |
| + | ♦ '''[[ტიტუსის სატრიუმფო თაღი]]''' | ||
| − | + | ===== ნერვას ფორუმი ===== | |
| − | + | [[ფაილი:Minevras taZari forum.png|thumb|110px|ქალღმერთ მინერვას ტაძარი]] | |
| − | + | შემდეგში ფორუმს შეემატა იმპერატორ დომიციანეს (81-96წწ.) ფორუმი, რომელიც მისმა მემკვიდრემ ნერვამ დაასრულა. იგი უკანასკნელის სახელით არის ცნობილი. ნერვას ფორუმი შექმნა არქიტექტორმა რაბირიუსმა. ამ ფორუმმა გააერთიანა ავგუსტესა და ვესპასიანეს ფორუმები. ამის გამო, მას გასასვლელ ფორუმსაც უწოდებდნენ. ნერვას ფორუმი ზომით ჩამოუვარდებოდა სხვა იმპერატორთა ფორუმებს, მაგრამ გამოირჩეოდა სკულპტურული სამკაულის სიმდიდრით. ეს იყო სვეტებით შემოსაზღვრული დაგრძელებული მოედანი (I2X45 მ), რომლის სიღრმეში იდგა ქალღმერთ მინერვას ტაძარი. დღეისათვის შემონახულია ფორუმის | |
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | ===== | + | |
| − | შემდეგში ფორუმს შეემატა იმპერატორ დომიციანეს (81-96წწ.) ფორუმი, რომელიც მისმა მემკვიდრემ ნერვამ დაასრულა. იგი უკანასკნელის სახელით არის ცნობილი. ნერვას ფორუმი შექმნა არქიტექტორმა რაბირიუსმა. ამ ფორუმმა გააერთიანა ავგუსტესა და ვესპასიანეს ფორუმები. ამის გამო, მას გასასვლელ ფორუმსაც უწოდებდნენ. ნერვას ფორუმი ზომით ჩამოუვარდებოდა სხვა იმპერატორთა ფორუმებს, მაგრამ გამოირჩეოდა სკულპტურული სამკაულის სიმდიდრით. ეს იყო სვეტებით შემოსაზღვრული დაგრძელებული მოედანი (I2X45 მ), რომლის სიღრმეში იდგა ქალღმერთ | + | |
გარშემო აღმართული კედლის ნაწილი, მის წინ მდგომი ორი სვეტი. ამჟამად ეს სვეტები ნახევარზე მეტად მიწით არის დაფარული (მათი თავდაპირველი სიმაღლე იყო 18 მ.), მაგრამ დარჩენილი ნაწილების მიხედვითაც კარგად შეიძლება წარმოვიდგინოთ, რა დიდი ყურადღება ექცეოდა არქიტექტურული ნაწილების რელიეფებით შემკობას: ფრიზი დაფარულია ფიგურული კომპოზიციებით, კედლის ზედა ნაწილში (ატიკი) მოთავსებულია მინერვას რელიეფური გამოსახულება. | გარშემო აღმართული კედლის ნაწილი, მის წინ მდგომი ორი სვეტი. ამჟამად ეს სვეტები ნახევარზე მეტად მიწით არის დაფარული (მათი თავდაპირველი სიმაღლე იყო 18 მ.), მაგრამ დარჩენილი ნაწილების მიხედვითაც კარგად შეიძლება წარმოვიდგინოთ, რა დიდი ყურადღება ექცეოდა არქიტექტურული ნაწილების რელიეფებით შემკობას: ფრიზი დაფარულია ფიგურული კომპოზიციებით, კედლის ზედა ნაწილში (ატიკი) მოთავსებულია მინერვას რელიეფური გამოსახულება. | ||
===== იმპერატორ ტრაიანეს ფორუმი ===== | ===== იმპერატორ ტრაიანეს ფორუმი ===== | ||
| − | + | [[ფაილი:Traianes forumi.png|thumb|200px|ტრაიანეს ფორუმი]] | |
| − | + | „როდესაც იმპერატორი მივიდა ტრაიანეს ფორუმზე, რომელიც ერთადერთი ნაგებობაა მსოფლიოში ღმერთების გაოცების ღირსი, იგი გაქვავდა გაკვირვებისაგან. მან თვალი მოავლო გიგანტურ ქმნილებებს, რომელთა ენით აღწერა შეუძლებელია, და რომელთა მსგავსიც ვერასდროს ვეღარ შეიქმნება მოკვდავთა ხელით. იმპერატორმა ბრძანა, რომ არა აქვს რაიმე მსგავსის შექმნის არავითარი იმედი, მაგრამ სურს და შეუძლია კიდეც აღმართოს ცხენი, მსგავსი იმისა, რომელზეც ამხედრებულია ტრაიანეს ფიგურა მოედნის შუაგულში. იმპერატორის გვერდზე მდგომმა სპარსელმა უფლისწულმა ორმიზდმა, მისი ერისათვის ჩვეული გონებამახვილობით, შენიშნა: „ჯერ უბრძანე, იმპერატორო, ააგონ ასეთივე ბრწყინვალე საჯინიბო, თუკი ეს შესაძლებელია; ცხენი, რომლის შექმნასაც შენ აპირებ, ისევე ფართოდ და ლაღად უნდა მიაბიჯებდეს, როგორც ის, რომელიც ახლა ჩვენს წინაა“ – ასე აღწერს ცნობილი რომაელი ისტორიკოსი [[ამიანე მარცელინუსი]] იმპერატორ კონსტანცი II-ის ვიზიტს რომში (IV ს.) და მის შთაბეჭდილებას ტრაიანეს ფორუმზე. [[ბიზანტია|ბიზანტიის]] ბრწყინვალე იმპერიის მბრძანებელს ადამიანის ხელთქმნილი ცოტა რამ თუ გააკვირვებდა. ამიტომ უნდა ვიფიქროთ, რომ იმპერატორ ტრაიანეს ფორუმი თავისი დროის, მართლაც, საგანგებოდ გამორჩეული არქიტექტურული ანსამბლი უნდა ყოფილიყო. (97-117 წწ.). ტრაიანეს ფორუმი იყო უკანასკნელი საიმპერატორო ფორუმთა შორის. | |
| − | + | [[ფაილი:FORUMIS MAKETI.png|thumb|25Opx|მარცხნივ|<small>საიმპერატორო ფორუმები (მოედნის ცენტრში იმპერატორ ტრაიანეს ცხენოსანი ქანდაკება). ძველი რომის მაკეტის დეტალი. რომაული ცივილიზაციის მუზეუმი, რომი</small>]] | |
| + | ტრაიანეს მმართვლობა რომის იმპერიის განსაკუთრებული ავყვავებით აღინიშნა. მის დროს ბევრი რამ გაკეთდა ქვეყნის კეთილდღეობის განსამტკიცებლად. მან დიდი გულუხეობით გასცა დახმარებები ღარიბ მოქალაქეებისათვის, არ იშურებდა სახსრებს გართობა-ზეიმებისათვის. ცნობილია, რომ ერთ-ერთი გამარჯვების აღსანიშნავი დღესასწაული 123 დღეს გრძელდებოდა. ტრაიანე დიდი პოპულარობით სარგებლობდა მოსახლეობის თითქმის ყველა ფენაში, სენატორებმა იგი საუკეთესო იმპერატორად აღიარეს. მას სიცოცხლეშივე მიანიჭეს ტიტული „ოპტიმუს“ (საუკეთესო). შემუშავდა ტრადიცია, რომლის მიხედვითაც ახალი იმპერატორის არჩევის დროს სენატი მას უსურვებდა ყოფილიყო ავგუსტუსზე ბედნიერი და ტრაიანეზე უკეთესი. | ||
| − | აპოლოდორ დამასკელის უდიდესი დამსახურებაა რომის ყველაზე დიდებული და ბრწყინვალე ფორუმის – ტრაიანეს ფორუმის აგება. | + | ტრაიანემ მნიშვნელოვანი კვალი დააჩნია რომის არქიტექტურულ სახეს. მშენებლობის ფართოდ გაშლას ხელი შეუწყო იმ გარემოებამაც, რომ ტრაიანეს დროს რომში მოღვაწეობდა მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი ხუროთმოძღვარი [[აპოლოდორ დამასკელი]] – უნიჭიერესი შემოქმედი, რომელმაც პროფესიული განათლება აღმოსავლეთში მიიღო. |
| − | მშენებლობა 107-113 წლებში მიმდინარეობდა. ფორუმის ტერიტორიის სიგრძე 200 მეტრს უდრიდა, შესასვლელში აღიმართა სატრიუმფო თაღი. მისი ფასადი შემკული იყო ექვსი სვეტით. კვადრატული მოედანი სამი მხრიდან კოლონადით იყო შემოფარგლული. მოედნის შუაგულში იდგა იმპერატორის მოოქრული | + | [[ფაილი:Ulpiusis sazilika.png|thumb|ულპიის ბაზილიკის ნანგრევები]] |
| − | უკან აგებული იყო ორსართულიანი ნახევარწრიული ნაგებობები ([[ექსედრა|ექსედრები]]), ასევე სვეტებით შემოსაზღვრული. მოედნის სიღრმეში, მისი ღერძის პერპენდიკულარულად იდგა გრანდიოზული ულპიუსის ბაზილიკა. მის უკან იყო პატარა, მოედანი, რომლის ცენტრში აღიმართა ტრაიანეს გამარჯვების სვეტი. სვეტის გვერდებზე სიმეტრიულად განალგებული იყო ბერძნული და ლათინური ბიბლიოთეკების შენობები, ფორუმის სიღრმეში მდებარეობდა მოედანი, სადაც ტრაიანეს სიკვდილის შემდეგ ააგეს მისი ტაძარი. სამწუხაროდ, რომაული არქიტექტურის ეს დიდებული ანსამბლი ჩვენს დრომდე ძალზე დაზიანებული მოვიდა. დღეისათვის დგას მხოლოდ ტრაიანეს სვეტი და ულპიუსის ბაზილიკის ნაშთები. ამ ფორუმის ნაწილთა აღდგენა შეიძლება თანამედროვეთა აღწერებისა და სამონეტო გამოსახულებების მიხედვით. ერთ-ერთ რომაულ მონეტაზე გამოსახულია ტრაიანეს სატრიუმფო თაღი, რომელზეც კარგად მოჩანს ფასადის დამუშავების ხასიათი – ექვსი სვეტით დანაწევრებული სიბრტყეები და თაღის დამაგვირგვინებელი სკულპტურული ჯგუფი ტრიუმფატორის კვადრაგით ცენტრში. გარდა ამისა, რომის ერთ-ერთმა ანტიკურმა | + | აპოლოდორ დამასკელის უდიდესი დამსახურებაა რომის ყველაზე დიდებული და ბრწყინვალე ფორუმის – ტრაიანეს ფორუმის აგება. [[მშენებლობა (შენობების აგების პროცესი)|მშენებლობა]] 107-113 წლებში მიმდინარეობდა. ფორუმის ტერიტორიის სიგრძე 200 მეტრს უდრიდა, შესასვლელში აღიმართა სატრიუმფო თაღი. მისი ფასადი შემკული იყო ექვსი სვეტით. კვადრატული მოედანი სამი მხრიდან კოლონადით იყო შემოფარგლული. მოედნის შუაგულში იდგა იმპერატორის მოოქრული [[ბრინჯაო]]ს ცხენოსანი ქანდაკება. გვერდითი ორმაგი სვეტების უკან აგებული იყო ორსართულიანი ნახევარწრიული ნაგებობები ([[ექსედრა|ექსედრები]]), ასევე სვეტებით შემოსაზღვრული. |
| + | [[ფაილი:Traianes sveti.png|thumb|მარცხნივ|130პქ|ტრაიანეს სვეტი]] | ||
| + | მოედნის სიღრმეში, მისი ღერძის პერპენდიკულარულად იდგა გრანდიოზული ულპიუსის ბაზილიკა. მის უკან იყო პატარა, მოედანი, რომლის ცენტრში აღიმართა ტრაიანეს გამარჯვების სვეტი. სვეტის გვერდებზე სიმეტრიულად განალგებული იყო ბერძნული და ლათინური ბიბლიოთეკების შენობები, ფორუმის სიღრმეში მდებარეობდა მოედანი, სადაც ტრაიანეს სიკვდილის შემდეგ ააგეს მისი ტაძარი. სამწუხაროდ, რომაული არქიტექტურის ეს დიდებული ანსამბლი ჩვენს დრომდე ძალზე დაზიანებული მოვიდა. დღეისათვის დგას მხოლოდ [[ტრაიანეს სვეტი]] და ულპიუსის ბაზილიკის ნაშთები. ამ ფორუმის ნაწილთა აღდგენა შეიძლება თანამედროვეთა აღწერებისა და სამონეტო გამოსახულებების მიხედვით. ერთ-ერთ რომაულ მონეტაზე გამოსახულია ტრაიანეს სატრიუმფო თაღი, | ||
| + | რომელზეც კარგად მოჩანს ფასადის დამუშავების ხასიათი – ექვსი სვეტით დანაწევრებული სიბრტყეები და თაღის დამაგვირგვინებელი სკულპტურული ჯგუფი ტრიუმფატორის კვადრაგით ცენტრში. გარდა ამისა, რომის ერთ-ერთმა ანტიკურმა გეგმამ შემოგვინახა ულპიუსის ბაზილიკის გეგმა. მასზე შეიძლება გავარჩიოთ მოკლე გვერდებზე განლაგებული ნახევარწრიული აბსიდები და ორმაგი კოლონადით დაყოფილი შიდა სივრცე. | ||
ტრაიანეს ფორუმი უკანასკნელი რომაული ფორუმია. იგი, ერთი მხრივ, აგრძელებს ფორუმების შემუშავებულ ტრადიციას, მეორე მხრივ, კი ავლენს სივრცის გადაწყვეტისადმი ახალ მიდგომას. ამ ფორუმის ნაწილთა ურთიერთკავშირი გაცილებით უფრო რთულად იყო გადაწყვეტილი, ვიდრე ყველა მის წინამორბედ ფორუმში, სადაც ხუროთმოძღვარი ფორუმის სივრცეს წყვეტდა როგორც ტაძრის წინ, ან მის გარშემო არსებულ მოედანს. | ტრაიანეს ფორუმი უკანასკნელი რომაული ფორუმია. იგი, ერთი მხრივ, აგრძელებს ფორუმების შემუშავებულ ტრადიციას, მეორე მხრივ, კი ავლენს სივრცის გადაწყვეტისადმი ახალ მიდგომას. ამ ფორუმის ნაწილთა ურთიერთკავშირი გაცილებით უფრო რთულად იყო გადაწყვეტილი, ვიდრე ყველა მის წინამორბედ ფორუმში, სადაც ხუროთმოძღვარი ფორუმის სივრცეს წყვეტდა როგორც ტაძრის წინ, ან მის გარშემო არსებულ მოედანს. | ||
| ხაზი 95: | ხაზი 90: | ||
აპოლოდორ დამასკელისთვის ფორუმი წარმოადგენდა სხვადასხვა ხასიათისა და დანიშნულების შენობებისა და მოედნების მწყობრ სისტემას, რომელსაც საფუძვლად ედო სიმეტრიისა და პროპორციული შეფარდებების კანონი. სატრიუმფო თაღი, ბაზილიკა, ტაძარი, ექსედრები, ბიბლიოთეკები, მონუმენტური ქანდაკება და ბოლოს სატრიუმფო სვეტი. ასეთი იყო ხუროთმოძღვრის გენიალური ჩანაფიქრით გაერთიანებული არქიტექტურულ თემათა მარვალგვარობა. ყველა სხვა ფორუმზე მეტად აქ წინ იყო წამოწეული იმპერატორის ტრიუმფის იდეა. მას ეძღვნებოდა ყველაფერი სატრიუმფო თაღიდან მოყოლებული, ტრაიანეს სვეტით დამთავრებული. ასეთი ხასიათი ფორუმმა მიიღო იმპერატორის ძალაუფლების ზრდასთან ერთად. თუ ადრეულ ფორუმებზე არქიტექტურულ ანსამბლში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ტაძარი, დროთა განმავლობაში იგი ბაზილიკამ შეცვალა. იმპერატორის უსაზღვრო ძალაუფლება თითქოს მეტოქეობას უწევდა ღმერთებს, იმპერატორის კულტი თანდათან მეტოქეობას უწევდა ღვთაებათა კულტს. | აპოლოდორ დამასკელისთვის ფორუმი წარმოადგენდა სხვადასხვა ხასიათისა და დანიშნულების შენობებისა და მოედნების მწყობრ სისტემას, რომელსაც საფუძვლად ედო სიმეტრიისა და პროპორციული შეფარდებების კანონი. სატრიუმფო თაღი, ბაზილიკა, ტაძარი, ექსედრები, ბიბლიოთეკები, მონუმენტური ქანდაკება და ბოლოს სატრიუმფო სვეტი. ასეთი იყო ხუროთმოძღვრის გენიალური ჩანაფიქრით გაერთიანებული არქიტექტურულ თემათა მარვალგვარობა. ყველა სხვა ფორუმზე მეტად აქ წინ იყო წამოწეული იმპერატორის ტრიუმფის იდეა. მას ეძღვნებოდა ყველაფერი სატრიუმფო თაღიდან მოყოლებული, ტრაიანეს სვეტით დამთავრებული. ასეთი ხასიათი ფორუმმა მიიღო იმპერატორის ძალაუფლების ზრდასთან ერთად. თუ ადრეულ ფორუმებზე არქიტექტურულ ანსამბლში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ტაძარი, დროთა განმავლობაში იგი ბაზილიკამ შეცვალა. იმპერატორის უსაზღვრო ძალაუფლება თითქოს მეტოქეობას უწევდა ღმერთებს, იმპერატორის კულტი თანდათან მეტოქეობას უწევდა ღვთაებათა კულტს. | ||
| − | + | III საუკუნისთვის თანდათან მცირდება რომაულ ფორუმთა მნიშვნელობა დედაქალაქის საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. | |
| − | + | რომაულმა ფორუმმა გაიარა უაღრესად საინტერესო განვითარების გზა ქალაქის რეალური საზოგადოებრივი ცენტრიდან მოყოლებული, როდესაც აქ თავს იყრიდა ქალაქის მოსახლეობის მთელი საქმინობა. დროთა განმავლობაში შეიცვალა ფორუმის ფუნქცია – იგი იმპერატორის თაყვანისცემის ადგილად იქცა. | |
| − | + | რომის საიმპერატორო ფორუმები (კეისრის, ავგუსტუსის, ვესპასიანეს, ნერვას, ტრაიანეს), ერთმანეთთან მჭიდროდაა მიჯრილი და ერთ კომპაქტურ ტერიტორიაზეა თავმოყრილი. ყოველი შემდგომი ფორუმი ითვალისწინებდა წინამორბედის თავისებურებას და მისი ხასიათის სპეციფიკას. გრძელდებოდა ტრადიცია, მაგრამ, ამავე დროს, ყოველ შემდეგომ ფორუმს შეჰქონდა რაღაც საკუთარი ამ ტიპურ რომაულ არქიტექტურულ ანსამბლში. | |
| − | + | ===== რომაული ფორუმი და ქრისტიანული ტაძრები ===== | |
| + | 276 წელს დასრულდა ანტიკური რომის ისტორია, სახელმწიფოს ცენტრმა გადაინაცვლა აღმოსავლეთით, ბიზანტიის იმპერიის დედაქალაქში – კონსტანტინოპოლში. | ||
| − | + | იწყება დიდებული ქალაქის ისტორიის ახალი ეტაპი, იგი იქცევა შუა საუკუნეების მშფოთვარე ისტორიის ასპარეზად. თუმცა რომის ფორუმმა დაკარგა თავისი პირვენდელი ფუნქცია, მაგრამ ტრადიციული ცენტრის მნიშვნელობა მას გარკვეულად მაინც შერჩა. ამიტომაა, რომ ფორუმს ახალი ქრისტიანული რომის მნიშვნელოვანი კვალი ამჩნევია [[რომის პაპი]]ს ფელიქს IV (526-530 წწ.) დროს რომულის ტაძარი ფორუმზე იქცა წმ. კოსმა და დამიანეს ეკლესიის პორტიკად, თვით ეკლესია კი მოთავსდა ვესპასიანეს (მშვიდობის) ფორუმის ყოფილ ბიბლიოთეკაში. ამგვარად, ანტიკური ფორუმის ორი ნაგებობა ქრისტიანობამ ოსტატურად გამოიყენა საკუთარი მიზნებისათვის. | |
| − | + | VI-VII საუკუნეებში რომს ბარბაროსთა არაერთმა ლაშქარმა გადაუარა. ნადგურდებოდა ოდესღაც ბრწყინვალე დედაქალაქის ნაგებობები, ინგრეოდა საუკუნეებით ნაგები მარმარილოს ქალაქი. ოდესღაც ფუფუნებაში ჩაფლული რომის მარმარილოს ნანგრევები ეკალ-ბარდებით დაიფარა. აი, როგორ აღწერს რომს პაპი გრიგოლ I დიდი (590-604წწ.) ერთ-ერთ ქადაგებაში: „რომი – მსოფლიოს ყოფილი მბრძანებელი, სად არის იგი? თავის მოქალაქეთაგან მიტოვებული, მტერთაგან გაძარცული, იგი ახლა ნანგრევთა გროვაა. რა დაემართა სენატს? სად არის ხალხი? სენატი აღარაა, ხალხი დაიღუპა და იღუპება ყოველდღიურად, შენობები მიწასთან არის გასწორებული. ყველგან უკაცრიელობა და განადგურებაა!“ | |
| − | + | ასეთ ვითარებაში რომაულ ფორუმს ერთი ძეგლი შეემატა: მაღალ კორინთულ სვეტზე, რომელიც ანტიკური შენობიდან იყო ამოღებული, აღიმართა იმპერატორ ფოკას ბრინჯაოს მოოქროული ქანდაკება. კარარის მარმარილოს ეს ჩვიდმეტმეტრიანი, დახვეწილი ფორმის სვეტი დღესაც აღმართულია ფორუმის შუაგულში. იმპერატორის ქანდაკება დაიკარგა საუკუნეთა ბინდში. | |
| − | + | ქრისტიანობა ფორუმზეც იკიდებდა ფეხს. ანტიკური ტაძრები და სხვადასხვა ნაგებობა ქრისტიანულ ტაძრებად გადაკეთდა. ანტონინე პიუსისა და ფაუსტინას ტაძარი სანტა მარია ნუოვას (ღვთისმშობლის) ეკლესიად გადააქციეს. იქვეა წმინდა ლუკასა და სანტა მარია ანტიკვას ეკლესიები. | |
| + | |||
| + | ოდესღაც გრანდიოზული ფორუმები დღეს დიდებულ ნანგრევთა შთამბეჭდავ საკრებულოდ იქცა. მაგრამ წარსულის ამ ნაშთებთან მდგომი ადამიანი გასაოცარი ძალით გრძნობს რომაელ ხუროთმოძღვართა უდიდეს ნიჭიერებას. რამაც შეაძლებინა მათ ქვასა და მარმარილოში აემეტყველებინათ მთელი ეპოქა, აღსავსე დიდებითა და კატასტროფებით, სიკეთითა და ბოროტებით, გამარჯვებებითა და სასოწარკვეთილებით. წმინდა გზა – ვია საკრა, რომელიც ფორუმის ნანგრევთა შორის მიემართება, თითქოს ხიდია, გადებული დღევანდელობიდან რომის დიდებულ ეპოქაში, უტყვ მოწმეებად ამაყად აღმართულან მონუმენტური სატრიუმფო თაღები, დახვეწილი მარმარილოს სვეტები, შენობათა ფრაგმენტები – რომაულ ფორუმთა ბრწყინვალე ნაშთები. | ||
| + | |||
| + | == წყარო== | ||
| + | [[შედევრები და საუკუნეები]] | ||
| + | |||
| + | [[კატეგორია:რომაული არქიტექტურა]] | ||
| + | [[კატეგორია:ძველი რომი]] | ||
| + | [[კატეგორია:რომის ფორუმი]] | ||
მიმდინარე ცვლილება 23:51, 24 ნოემბერი 2025 მდგომარეობით
რომაული ფორუმი – (ლათ. Forum Romanum), ფორუმი ანტიკური რომის არქიტექტურული ხელოვნების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიღწევაა. ასე ეწოდებოდა ქალაქის მოედანს, რომელსაც უკვე რომის რესპუბლიკის ხანაში არქიტექტურულად გაფორმებული მხატვრული სახე ჰქონდა. რომის ხუროთმოძღერების სხვა მონაპოვრებთან ერთად, ფორუმი ქალაქთმშენებლობის ისტორიაში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქმნილებაა.
სიტყვა „ფორუმი“ საბაზრო მოედანს აღნიშნავდა. რომში რამდენიმე მოედანი იყო, მათგან მთავარს ეწოდებოდა „ფორუმი“ ყოველგვარი ეპითეტის გარეშე. დროთა განმავლობაში მას ეწოდა „Forum Romanum" ანუ რომაული ფორუმი. იგი მდებარეობდა პალატინის ბორცვის გასწვრივ და ემიჯნებოდა კაპიტოლიუმის ბორცვს. თანდათან ამ ადგილიდან ბაზარი გადაიტანეს ქალაქის სხვა ნაწილში და ფორუმი გადაიქცა საზოგადოებრივი ცხოვრების ცენტრად. აქ იგებოდა ყველაზე მნიშვნელოვანი სავაჭრო, საკულტო და საერო დანიშნულების შენობები. ფორუმზე თავს იყრიდა დედაქალაქის საზოგადოებრივი ცხოვრება მთელი თავისი მრავალფეროვნებით, იგებოდა ქალაქის მფარველ ღვთაებათა ტაძრები, რომელთა წინ სრულდებოდა რელიგიური რიტუალები. ფორუმი ქალაქის პოლიტიკური ცენტრიც იყო. აქ იკრიბებოდა სახალხო კრება, ხალხის წინაშე გამოდიოდნენ ცნობილი სახელმწიფო მოღვაწეები და ორატორები. აქვე ინახებოდა სახელმწიფო ხაზინა, ჩქეფდა დედაქალაქის სავაჭრო ცხოვრება. ადრეულ ხანაში დღესასწაულების დროს ფორუმზე გლადიატორთა ბრძოლები ტარდებოდა. ასეთი მრავალმხრივი დანიშნულება ქმნიდა ფორუმის არქიტექტურული სახის თავისებურებას. ფორუმზე თავს იყრიდა სხვადასხვა სახისა და დანიშნულების ნაგებობები.
სარჩევი |
[რედაქტირება] არქიტექტურა
ფორუმის ნაგებობათა შორის პირველ რიგში უნდა დავასახელოთ ბაზილიკები. თავისი დანიშნულებით ეს იყო საერო ნაგებობები, განკუთვნილი სავაჭრო გარიგებებისა და მართლმსაჯულების წარმოებისათვის. ბაზილიკა თავისი არქიტექტურული ფორმებით – დაგრძელებული გეგმით, სვეტების მწკრივებით – ძველ ბერძნულ შენობებს ბაძავდა. არსებობს მოსაზრება, რომ რომაული ბაზილიკა საწყისს იღებს ძველი ათენის სამეფო სტოადან, სახელწოდებაც აქედან წარმოდგება (basileus ბერძნულად მეფეს ნიშნავს). ბაზილიკები გამოიყენებოდა მთავრობის დადგენილებათა საჯაროდ გამოსაცხადებლად. ეს იყო თავისებური ბირჟა, საქმიანი შეხვედრების ადგილი; აქ იკრიბებოდნენ რომაელები ახალი ამბების გასაგებად. ფორუმზე იგებოდა კურიები – სენატის სხდომებისათვის განკუთვნილი შენობები. აქვე იყო უამრავი პატარა სავაჭრო ტაბერნები. თანდათან შეიქმნა ფორუმის გარშემო სვეტებიანი პორტიკების აგების ტრადიცია.
რომის ფორუმის არქიტექტურული სახე ყალიბდებოდა ხანგრძლივი დროის მანძილზე, ყოველ ეპოქას შეჰქონდა თავისი შესწორებები მის მხატვრულ-არქიტექტურულ სახეში. ამიტომაა, რომ ადრეული რომის ფორუმი საკმაოდ უსწორო გეგმარებისაა და რესპუბლიკურ ხანაში ჯერ კიდევ არ შეიძლება ლაპარაკი ფორუმის დასრულებულ მხატვრულ სახეზე.
რომის ფორუმის არსებობა ძვ. წ. VI საუკუნიდან არის დადასტურებული. უძველეს ტაძრებს შორის აღსანიშნავია ვესტას ტაძარი, რომლის წინ სრულდებოდა რელიგიური ცერემონიალი. აქვე იდგა მეფის სასახლე – რეგია (Regia – ლათინურად მეფეს ნიშნავს), შემდეგ აიგო კურია (სენატის სხდომათა დარბაზი). აქ აიგო კონკორდის ტაძარი, შემდეგ სატურნის ტაძარი, სადაც ინახებოდა რომის ხაზინა.
დროთა განმავლობაში მთავარი ფორუმის სავაჭრო ფუნქცია სხვა, უფრო მცირე ზომის მოედნებმა გაინაწილეს. შეიქმნა საგანგებო სავაჭრო მოედნები: ბოსტნეულით (Forum Holitorium), ხარებით (Forum Boarium) და თევზით ვაჭრობისათვის (Forum Piscarium). დღესდღეობით ამ ფორუმთაგან ცოტა რამ შემორჩა: იონური სწორკუთხა ტაძარი, რომელიც ადრე ბედისწერის ქალღმერთის ფორტუნას ტაძრად იყო მიჩნეული, ახლა კი, ახალი მონაცემების საფუძველზე, ღვთაება პორტუნისის ტაძრად არის აღიარებული. ქალღმერთ ვესტას მრგვალი კორინთული ტაძარი, რომელიც ახლადაღმოჩენილი წარწერის მიხედვით მიჩნეულია ზეითუნის ზეთის ვაჭართა მფარველი ღვთაების ჰერაკლე ოლივარიუსის ტაძრად. ეს რომის ერთი უძველეს მარმარილოს ტაძართაგანია.
ფორუმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაგებობა იყო კაპიტოლიუმის ბორცვის კალთაზე აღმართული სახელმწიფო არქივის შენობა – ტაბულარიუმი. ორსართულიანი ნაგებობის პირველი სართული ღია გალერეას წარმოადგენდა, მეორე სართულის ფასადი შემკული იყო თაღების სისტემით – ტაბულარიუმში პირველად გადაწყდა მრავალსართულიანი სახლის ფასადის პრობლემა.
[რედაქტირება] იულიუს კეისირის ფორუმი
რომი განსაკუთრებით იზრდებოდა და მშვენდებოდა იულიუს კეისრის დროს (ძვ. წ. I ს.); მისი ზრუნვა ფორუმსაც შეეხო. კეისრის ბრძანებით ფორუმზე დაიწყო ბაზილიკისა და კურიის მშენებლობა. რომაული ბაზილიკა სწორკუთხა დაგრძელებული შენობაა ხის ნივნივებიანი გადახურვით. ბაზილიკის შიდა სივრცე სვეტების რიგებით იყო დანაწევრებული. იულიუსმა წამოიწყო ფორუმის დიდი რეკონსტრუქცია. მის დროს დაიწყო იულიუსის ბაზილიკის მშენებლობა, აიგო საგანგებო ტრიბუნები ორატორებისათვის – როსტრები, რომელთაც ამკობდნენ დამარცხებულ მტერთა გემების ქიმები. იულიუს კეისრის დროიდან იღებს სათავეს ფორუმზე მნიშვნელოვანი სახელმწიფო დაწესებულებების თავშეყრის ტრადიცია.
იზრდებოდა რომი და თანდათან ჩნდებოდა ფორუმის გაფართოების აუცილებლობა, რადგან ძველი ფორუმი თავისი მასშტაბებით შეუფერებელი ხდებოდა ახალი საზოგადოებრივი ცხოვრებისათვის. გვიანრესპუბლიკურ და ადრეული იმპერიის პერიოდში, ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების შესაყარზე, რომი დიდი და მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი იყო. აი, ასე აღწერდა რომს ახ. წ. I საუკუნის სახელგანთქმული საზოგადო მოღვაწე და ფილოსოფოსი სენეკა: „გახედე უამრავ მოსახლეობას, რომელიც ძლივს ეტევა ამ უზარმაზარი ქალაქის შენობებში; ამ ხალხის უმეტესობას არ გააჩნია სამშობლო, ისინი აქ მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან არიან თავმოყრილნი. ერთნი აქ მოიყვანა პატივმოყვარეობამ, მეორენი – სახელმწიფო საქმეებმა, მესამენი – მათზე დაკისრებულმა დიპლომატიურმა დავალებებმა, მეოთხენი – ფუფუნებამ, რომელიც განსაკუთრებულად ხელსაყრელ ადგილს საჭიროებს, მეხუთენი – განათლების წყურვილმა, მეექვსენი – სანახაობებმა, მეშვიდენი – მეგობრობამ, მერვენი – თავაზიანობამ, რომელსაც ფართო სამოქმედო ასპარეზი სჭირდება. მთელი ეს ხალხი მოემართება ამ ქალაქისაკენ, სადაც კარგად ფასობს როგორც სათნოება, ისე ბიწიერება“. მიახლოებითი მონაცემებით ახ. წ. II საუკუნისათვის რომის მოსახლეობა ერთ მილიონს აღემატებოდა.
იულიუს კეისარმა დაიწყო ძველი ფორუმის გაფართოება (ძვ. წ. 54-46 წწ.) ამისთვის მან კვირინალის ბორცვის ძირას ბრძანა ახალი დიდი მოედნის გაშენება, რომელსაც კეისრის ფორუმი ეწოდა. ამ ფორუმზე აღიმართა ვენერას ტაძარი, მის აგებას პოლიტიკური მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან იულიუსთა დინასტია, რომლის წარმომადგენელი იყო გაიუს იულიუს კეისარი, თავის ერთ-ერთ წინაპრად მიიჩნევდა რომაელთა მთავარი ღმერთის იუპიტერის ქალიშვილს, ქალღმერთ ვენერას. ასეთი ღვთაებრივი ნათესაობა იულიუს კეისარს დასჭირდა იმისათვის, რათა ეჩვენებინა რომაელთათვის თავისი ღვთაებრივი წარმომავლობა და გაემართლებინა ძალაუფლების უკანონოდ ხელში ჩაგდება, რესპუბლიკური მმართველობის მოსპობა. ამ ტაძრისგან მხოლოდ სამი სვეტიღაა დარჩენილი. ფორუმის მრავალრიცხოვანი ფუნქციიდან ამიერიდან მხოლოდ ერთი დარჩა – მმართველის განდიდება. სახალხო თავშეყრის მოედნიდან ფორუმი საიმპერატორო ძალაუფლების დიდების განსახიერებად იქცა.
კეისრის ფორუმმა დასაბამი მისცა საიმპერატორო ფორუმების არქიტექტურული ანსამბლის ჩამოყალიბებას. აქ უკვე გამოჩნდა ის ძირითადი ნიშნები, რომლებიც საფუძვლად დაედება მომავალ ფორუმთა გეგმარებას – ზუსტად გააზრებული გეომეტრიული განაწილება და სიმეტრიის პრინციპი.
ძვ. წ. 44 წლის 15 მარტს იულიუს კეისარი მოკლეს შეთქმულებმა. მის ფორუმზე აგიზგიზდა სამგლოვიარო კოცონი. შემდგომში ამ ადგილას ოქტავიანე ავგუსტუსმა ააგო ღვთაებრივი იულიუსის ტაძარი. ამ ნაგებობისგანაც მხოლოდ კვარცხლბეკია შემორჩენილი.
[რედაქტირება] იმპერატორ ოქტავიანე ავგუსტუსის ფორუმი
იმპერატორი ავგუსტუსი (ძე. წ. 31 წ. - ახ.წ. 14 წ.) აგრძელებს რომაული ფორუმის აღდგენა-მშენებლობას. იულიუსის ფორუმის ჩრდილოეთის მხრიდან დაიწყო ავგუსტუსის ფორუმის მშენებლობა. უნდა ითქვას, რომ ყოველი შემდგომი იმპერატორი ცდილობდა საკუთარი ფორუმი უფრო ბრწყინვალე და დიდებული აეგო, ვიდრე ეს მის წინამორბედს ჰქონდა. რომის იმპერატორების უსასრულო დამპყრობლური ომების შედეგად მოპოვებული ფანტასტიკური სიმდიდრე, პროვინციების ძარცვით მიღებული განძეულობა ხმარდებოდა დედაქალაქის გაზრდა-განაშენიანებას. მთავარი ყურადღება ფორუმზე იყო გადატანილი, როგორც საიმპერატორო ძალაუფლების ყველაზე ნათელ განსახიერებაზე. ისინი არ არღვევდნენ ტრადიციას და ამიტომ არის, რომ რომის საიმპერატორო ფორუმები ერთ ადგილას არის თავმოყრილი და ერთმანეთთან მჭიდროდ მიჯრილი. ძველი რომის შუაგულში განლაგებული ფორუმები ნათელ წარმოდგენას გვაძლევს რომაული არქიტექტურის ამ დამახასიათებელი ანსამბლების ისტორიულ ევოლუციაზე.
სრულიად შეიცვალა ფორუმის ხასიათი. რესპუბლიკური ფორუმის დინამიკური, ცხოველხატული გეგმარება შეცვალა კვადრატთან დაახლოებული მოედნის შენობათა მწყობრმა, სიმეტრიულმა განაწილებამ. მაღალი კედელი გამოყოფდა ფორუმს ქალაქისაგან. იგი გადაიქცა ქალაქის პარადულ ცენტრად. მასზე ვაჭრობა აიკრძალა. გაიზარდა მიდრეკილება შემკულობისაკენ. ფორუმის კედლები შიდა მხრიდან მოაპირკეთეს ნაირფერი მარმარილოს ფილებით. არქიტექტორები განიხილავდნენ ფორუმის დიდ სივრცეს, როგორც გრანდიოზულ ინტერიერს, რომელსაც საგანგებო შემკობა სჭირდება, ფორუმის კედელი იმკობოდა მასთან მიდგმული მარმარილოს ნახევარსვეტების მწკრივით, მათი ფერადოვნება აცოცხლებდა გარემოს და საზეიმო ხასიათს ანიჭებდა მოედანს. ფორუმს ამკობდა რომაული ისტორიის გამოჩენილ მოღვაწეთა ქანდაკებები, რომელთა შორის გამოირჩეოდა რომის ლეგენდარული დამაარსებლის რომულუსის ქანდაკება. აქვე იდგა ათენის ერეხთეიონის კარიატიდების ასლები. ნიშებში დადგმული პორტრეტული ქანდაკებების პოსტამენტებზე წარწერები იყო გაკეთებული. ფორუმზე იყო აგრეთვე ავგუსტუსის თოთხმეტმეტრიანი კოლოსალური ქანდაკება. იგი იმპერატორის სიკვდილის შემდეგ აღიმართა. ავგუსტუსის ფორუმი ხალხისთვის ძვ. წ. 2 წ. გაიხსნა, თუმცა მისი მშენებლობა წლების მანძილზე გრძელდებოდა და საბოლოო სახე უფრო მოგვიანებით მიიღო.
ავგუსტუსის ფორუმის ცენტრში იდგა მარს ულტორის (შურისმგებელი მარსის) თეთრი მარმარილოს ტაძარი. იგი აკურთხეს ახ. წ.2 წელს. ომის ღმერთის ეს ტაძარი რომის ერთ-ერთ ყველაზე მდიდრულ შენობად ითვლებოდა. კორინთული სვეტებით შემკული მისი ფასადი 35 მეტრის სიმაღლეს აღწევდა. მარსის ტაძრიდან დარჩა მხოლოდ ფრაგმენტები: სამი მარმარილოს სვეტი არქიტრავის ნაწილით, კედლისა და კიბის ნაწილი. თუმცა ტაძარი დანგრეულია, მისი აღდგენა შესაძლებელია ანტიკური რელიეფის მიხედვით, რომელზეც გამოსახული იყო ტაძრის ფასადი. ეს რელიეფი ოდესღაც ამკობდა ავგუსტეს საკურთხეველს, შემდეგ კი ფრაგმენტი ჩააშენეს მედიჩების ვილის კედლის წყობაში. ამ რელიეფის მიხედვით შეიძლება აღვადგინოთ რომაული ტაძრის არქიტექტურული ფორმები. ტაძარი მაღალ კვარცხლბეკზე შედგმული სწორკუთხა ნაგებობა იყო, ფართო კიბით, რომლის ზედა ბაქანზე რვა კორინთული სვეტი იყო განლაგებული. ფრონტონებზე იდგა მარსის შუბოსანი ქანდაკება ვენერასა და ფორტუნას შორის და რომულის ქანდაკება რომასა და ტიბრის განსახიერებასთან ერთად. ტაძარში მდიდარი საგანძური ინახებოდა. საბერძნეთიდან ჩამოტანილი ხელოვნების ნაწარმოებებთან ერთად აქ ინახებოდა რომაელთა სამხედრო ტროფეები, სახელმწიფო რელიკვიები – საბრძოლო შტანდარტები (დროშები).
ავგუსტუსის ფორუმი უკვე ჩამოყალიბებულ ფორმას იღებს. ტაძარი აღმართულია მოედნის სიღრმეში, ფორუმის უკანა კედელთან. გვერდითი კედლები ქმნის სიმეტრიულ ნახევარწრეებს და მოედანს დასრულებულ სახეს აძლევს. ფორუმს გარს ერტყა მაღალი კედელი (36 მეტრი სიმაღლისა). გვერდითი კედლების ნიშებში იდგა გამოჩენილ რომაელ მხედართმთავართა და მოღვაწეთა ბრინჯაოსა და მარმარილოს ქანდაკებები. მოედანი ფერადი მარმარილოს ფილებით იყო მოკირწყლული.
ავგუსტუსი განაგრძობდა მშენებლობას „ფორუმ რომანუმზე“. მისი ბრძანებით აღდგენილ იქნა ტყუპი ღმერთების – კასტორისა და პოლიდევკეს ძველი ტაძარი. ამ ღმერთებს დიოსკურები ერქვათ და ტაძარსაც, შესაბამისად, დიოსკურების ტაძარი ეწოდებოდა. ტაძარში ინახებოდა მდიდარ რომაელთა ქონება; მის გვერდით მდებარეობდა საზომ-საწონთა პალატა. ტაძრის კვარცხლბეკი გამოიყენებოდა ტრიბუნად ორატორებისათვის. ამ ტაძრიდან დღეს მხოლოდ სამი დახვეწილი კორინთული სვეტი დარჩა (თითოეული 12,5 მ სიმაღლისა).
ავგუსტუსის სამშენებლო მოღვაწეობა საგანგებო ყურადღებას მოითხოვს, აღვნიშნავთ მხოლოდ, რომ რომის იმპერიის დამაარსებლის ეს საქმიანობა მისი მემკვიდრეებისთვის მისაბაძად იყო მიჩნეული და დედაქალაქის აღმშენებლობა, მის ხუროთმოძღვრულ სახეზე ზრუნვა იმპერატორთა ერთ-ერთ უმთავრეს დამსახურებად აღიარეს. რომი ავგუსტუსის დროს განსაკუთრებით იზრდება და მშვენდება. ერთ-ერთი ისტორიკოსი აღნიშნავდა, რომ ავგუსტუსმა შეიძლება ღირსეულად იამაყოს იმით, რომ მემკვიდრეობით მიიღო აგურის რომი და დატოვა მარმარილოს ქალაქი. ცნობილი რომაელი ისტორიკოსი სვეტონიუსი დაწვრილებით ჩამოთვლის ავგუსტუსის ზრუნვითა და მცდელობით შესრულებულ სამშენებლო სამუშაოებს, იძლევა იმპერატორის ბრძანებით აგებულ შენობათა გრძელ ნუსხას. მოვიტანთ სვეტონიუსის თხრობის იმ ნაწილს, სადაც საუბარია ფორუმთან დაკავშირებულ საქმიანობაზე: „… მან ააგო ბევრი საზოგადოებრივი შენობა; მათგან უმთავრესია – ფორუმი, შურისმგებელი მარსის ტაძრით, აპოლონის ტაძარი პალატინზე, მეხისმტყორცნელი იუპიტერის ტაძარი კაპიტოლიუმზე. ფორუმის აგება მან დაიწყო, როდესაც დაინახა, რომ ხალხის მასებისათვის და მრავალი სასამართლო საქმეებისათვის არ არის საკმარისი ორი მოედანი და აუცილებელია მესამე; ამიტომაც დააჩქარა მან ამ ფორუმის გახსნა ისე, რომ არ დაელოდა მარსის ტაძრის დასრულებას. ეს ადგილი მან მიუჩინა სისხლის სამართლის საქმეთა გარჩევას და მსაჯულთა ასარჩევ კენჭისყრას“. ამას გარდა, სვეტონიუსს მოჰყავს გრძელი სია იმ ნაგებობისა, რომელნიც აიგო ავგუსტუსის დროს და დაწვრილებით აღნიშნავს თითოეული მათგანის დანიშნულებასა და ღირსებებს. საინტერესოა, რომ ამ ნაგებობათა შორის მოხსენებულია პალატინზე აგებული აპოლონის ტაძარი, რომელსაც მიუშენეს პორტიკები ლათინური და ბერძნული ბიბლიოთეკებისათვის.
იმპერატორ ავგუსტუსის ეპოქა რომაული არქიტექტურის განსაკუთრებული აყვავების ხანაა. იმპერატორი იყო ინიციატორი და სულისჩამდგმელი გრანდიოზული სამშენებლო საქმიანობისა. ამ საქმეში მას პოლიტიკური ინტერესები ამოძრავებდა. კოლოსალური მშენებლობა რომის იმპერიის ძლიერების განსახიერებად უნდა ქცეულიყო.
ფორუმები ქალაქ რომის ცენტრალური ნაწილის მნიშვნელოვან არქიტექტურულ ანსამბლს წარმოადგენდა. აქეთკენ მოემართებოდა მთავარი საქალაქო არტერიები, მთავარი ქუჩები: ვია ფლამინია, ვია ნომენტანა, ვია ტიბურტინა, ვია პრენესტინა, ოსტიისა და პორტის ქუჩები. ფორუმის მთავარი შესასვლელები სატრიუმფო თაღებით იყო აქცენტირებული, მათ ხაზი უნდა გაესვათ ფორუმის დიდებულებისათვის და მნიშვნელობისათვის. რომაელ მწერლებთან ვხვდებით იმპერატორთა ტრიუმფების ხატოვან აღწერებს. ლაშქრობიდან დაბრუნებული იმპერატორები დიდი ზეიმით შემოდიოდნენ ქალაქში, მდიდარი ნადავლი მოჰქონდათ ხალხის დასანახად, რათა ეჩვენებინათ იმპერატორის ყოვლისშემძლეობა. საზეიმო მსვლელობები ხანდახან რამდენიმე დღის განმავლობაში არ წყდებოდა. პლუტარქეს აღწერილი აქვს ერთი საიმპერატორო ტრიუმფი, რომელიც სამ დღეს გრძელდებოდა. სამი დღის განმავლობაში მოჰქონდათ სამეფო საგანძურში შორეულ ქვეყნებში ნაძარცვი ძვირფასეულობა. მწერალი ჩამოთვლის ნადავლის რაოდენობას: 750 ყუთი ვერცხლის მხატვრული ნაკეთობები, ოქროს ნივთებით სავსე 78 ყუთი, აღმოსავლური ქსოვილებითა და ძვირფასი ნივთებით სავსე მრავალი საპალნე და განძი, რომელიც რომაული ლაშქრობის ძლიერებას ადასტურებდა. ამ საზეიმო მსვლელობათა მარმარილოს თავისებურ დეკორაციას ქმნიდნენ რომის ფორუმები და დიდებული სატრიუმფო თაღები, რომელთა რელიეფურ დეკორში ხშირად ასახული იყო რომის არმიის ძლიერების მიმანიშნებელი ეპიზოდები. ამგვარად, რომაული ხუროთმოძღვრება აქტიურად იყო ჩართული ქვეყნის პოლიტიკურ, სოციალურ ცხოვრებაში და საკუთარი ხერხებით ემსახურებოდა იმპერატორის ძალაუფლების განმტკიცებას. არქიტექტურა, ქანდაკება – ხელოვნების ყველა დარგი ჩაყენებული იყო იმპერატორის სამსახურში.
[რედაქტირება] იმპერატორ ვესპასიანეს ფორუმი
ფორუმების მშენებლობის შემდეგი ეტაპი დაკავშირებულია იმპერატორ ვესპასიანეს სახელთან (69-79 წწ.). ვესპასიანეს ფორუმს მშვიდობის ფორუმიც ეწოდებოდა; იგი აიგო იუდეველთა ომში გამარჯვების უკვდავსაყოფად (არქიტექტორ რაბირიუსის პროექტით), აგრეთვე იერუსალიმიდან ჩამოტანილი ტროფეებისა და საბერძნეთიდან გამოზიდული ხელოვნების ნიმუშთა მოსათავსებლად.
ვესპასიანეს ფორუმი გეგმაში თითქმის კვადრატს წარმოადგენდა (115X125 მ.). მოედნის შუაგულში გაშენებული იყო ბაღი, რომლის სიმწვანეში ცხოველხატულად იყო განთავსებული მრავალრიცხოვანი ქანდაკებები. მოედნის სიღრმეში აღმართეს მშვიდობის ქალღმერთის ტაძარი, გვერდებზე – ბიბლიოთეკების შენობები. ამ დიდი და საზეიმო მოედნიდან აღარაფერი შემორჩა. იგი დარჩა მხოლოდ თანამედროვეთა აღწერებში: „სულ მოკლე დროში დასრულდა მშენებლობა, რომელმაც ყოველგვარ მოლოდინს გადააჭარბა. ვესპასიანემ მასზე დახარჯა უამრავი სახსრები, რის შესაძლებლობასაც კი აძლევდა საკუთარი ხაზინა და თავის წინამორბედთა დანატოვარი. მან შეამკო მშვიდობის ქალღმერთის ტაძარი ფერწერისა და ქანდაკების ბრწყინვალე ნაწარმოებებით. ტაძარში შეკრებილი და დადგმულია ყველაფერი, თუკი არსებობს რაიმე, რისთვისაც ადამიანები მოგზაურობდნენ მთელს ქვეყანაზე, რათა ეხილათ ეს საოცრებანი. ვესპასიანემ ბრძანა მოეტანათ და დაეცვათ აქ იერუსალიმის ტაძრიდან წამოღებული ძვირფასეულობა და ჭურჭელი, რადგან ისინი მისთვის მეტად ძვირფასი იყო (საუბარია იუდეველთა ომის დროს წამოღებული ტროფეების შესახებ). ვესპასიანეს ფორუმიდან გადარჩა მხოლოდ ერთერთი ბიბლიოთეკის ნაწილი, ჩაშენებული კოსმა და დამიანეს ადრექრისტიანული ტაძრის ნაგებობაში.
სიკვდილის შემდეგ სხვა იმპერატორთა მსგავსად გაღმერთებულ ვესპასიანეს, ფორუმზე აუგეს მარმარილოს ტაძარი, რომლის სამი კუთხის სვეტი და მდიდრული ორნამენტით შემკული ანტაბლემენტის ნაწილიღა დარჩა ამ იმპერატორის ფორუმის მოგონებად.
[რედაქტირება] იმპერატორ ტიტუს ფლავიუსის ფორუმი
ვესპასიანეს მემკვიდრე იმპერატორი ტიტუს ფლავიუსი (79-81წწ.), თავისი ხანმოკლე მმართველობის მიუხედავად, ერთ-ერთ საუკეთესო მმართველად იყო აღიარებული. გადმოცემით, მას დაკარგულად მიაჩნდა დღე, თუ კი ერთ კეთილ საქმეს მაინც არ გააკეთებდა. ისტორიაში დარჩა ლეგენდად ქცეული მისი სიტყვები: „მეგობრებო, მე დავკარგე დღე!“
ტიტუსის გარდაცვალების შემდეგ, 81 წ. პალატინის ბორცვის ძირას აღმართეს სატრიუმფო თაღი იუდეველთა ომში მისი გამარჯვების აღსანიშნავად. თაღის ზედა დამაგვირგვინებელ ნაწილზე წარწერაა: „სენატი და რომაელი ხალხი ღვთაებრივ ტიტუს ვესპასიანეს, ღვთაებრივი ვესპასიანეს ძეს“. ♦ ტიტუსის სატრიუმფო თაღი
[რედაქტირება] ნერვას ფორუმი
შემდეგში ფორუმს შეემატა იმპერატორ დომიციანეს (81-96წწ.) ფორუმი, რომელიც მისმა მემკვიდრემ ნერვამ დაასრულა. იგი უკანასკნელის სახელით არის ცნობილი. ნერვას ფორუმი შექმნა არქიტექტორმა რაბირიუსმა. ამ ფორუმმა გააერთიანა ავგუსტესა და ვესპასიანეს ფორუმები. ამის გამო, მას გასასვლელ ფორუმსაც უწოდებდნენ. ნერვას ფორუმი ზომით ჩამოუვარდებოდა სხვა იმპერატორთა ფორუმებს, მაგრამ გამოირჩეოდა სკულპტურული სამკაულის სიმდიდრით. ეს იყო სვეტებით შემოსაზღვრული დაგრძელებული მოედანი (I2X45 მ), რომლის სიღრმეში იდგა ქალღმერთ მინერვას ტაძარი. დღეისათვის შემონახულია ფორუმის გარშემო აღმართული კედლის ნაწილი, მის წინ მდგომი ორი სვეტი. ამჟამად ეს სვეტები ნახევარზე მეტად მიწით არის დაფარული (მათი თავდაპირველი სიმაღლე იყო 18 მ.), მაგრამ დარჩენილი ნაწილების მიხედვითაც კარგად შეიძლება წარმოვიდგინოთ, რა დიდი ყურადღება ექცეოდა არქიტექტურული ნაწილების რელიეფებით შემკობას: ფრიზი დაფარულია ფიგურული კომპოზიციებით, კედლის ზედა ნაწილში (ატიკი) მოთავსებულია მინერვას რელიეფური გამოსახულება.
[რედაქტირება] იმპერატორ ტრაიანეს ფორუმი
„როდესაც იმპერატორი მივიდა ტრაიანეს ფორუმზე, რომელიც ერთადერთი ნაგებობაა მსოფლიოში ღმერთების გაოცების ღირსი, იგი გაქვავდა გაკვირვებისაგან. მან თვალი მოავლო გიგანტურ ქმნილებებს, რომელთა ენით აღწერა შეუძლებელია, და რომელთა მსგავსიც ვერასდროს ვეღარ შეიქმნება მოკვდავთა ხელით. იმპერატორმა ბრძანა, რომ არა აქვს რაიმე მსგავსის შექმნის არავითარი იმედი, მაგრამ სურს და შეუძლია კიდეც აღმართოს ცხენი, მსგავსი იმისა, რომელზეც ამხედრებულია ტრაიანეს ფიგურა მოედნის შუაგულში. იმპერატორის გვერდზე მდგომმა სპარსელმა უფლისწულმა ორმიზდმა, მისი ერისათვის ჩვეული გონებამახვილობით, შენიშნა: „ჯერ უბრძანე, იმპერატორო, ააგონ ასეთივე ბრწყინვალე საჯინიბო, თუკი ეს შესაძლებელია; ცხენი, რომლის შექმნასაც შენ აპირებ, ისევე ფართოდ და ლაღად უნდა მიაბიჯებდეს, როგორც ის, რომელიც ახლა ჩვენს წინაა“ – ასე აღწერს ცნობილი რომაელი ისტორიკოსი ამიანე მარცელინუსი იმპერატორ კონსტანცი II-ის ვიზიტს რომში (IV ს.) და მის შთაბეჭდილებას ტრაიანეს ფორუმზე. ბიზანტიის ბრწყინვალე იმპერიის მბრძანებელს ადამიანის ხელთქმნილი ცოტა რამ თუ გააკვირვებდა. ამიტომ უნდა ვიფიქროთ, რომ იმპერატორ ტრაიანეს ფორუმი თავისი დროის, მართლაც, საგანგებოდ გამორჩეული არქიტექტურული ანსამბლი უნდა ყოფილიყო. (97-117 წწ.). ტრაიანეს ფორუმი იყო უკანასკნელი საიმპერატორო ფორუმთა შორის.
ტრაიანეს მმართვლობა რომის იმპერიის განსაკუთრებული ავყვავებით აღინიშნა. მის დროს ბევრი რამ გაკეთდა ქვეყნის კეთილდღეობის განსამტკიცებლად. მან დიდი გულუხეობით გასცა დახმარებები ღარიბ მოქალაქეებისათვის, არ იშურებდა სახსრებს გართობა-ზეიმებისათვის. ცნობილია, რომ ერთ-ერთი გამარჯვების აღსანიშნავი დღესასწაული 123 დღეს გრძელდებოდა. ტრაიანე დიდი პოპულარობით სარგებლობდა მოსახლეობის თითქმის ყველა ფენაში, სენატორებმა იგი საუკეთესო იმპერატორად აღიარეს. მას სიცოცხლეშივე მიანიჭეს ტიტული „ოპტიმუს“ (საუკეთესო). შემუშავდა ტრადიცია, რომლის მიხედვითაც ახალი იმპერატორის არჩევის დროს სენატი მას უსურვებდა ყოფილიყო ავგუსტუსზე ბედნიერი და ტრაიანეზე უკეთესი.
ტრაიანემ მნიშვნელოვანი კვალი დააჩნია რომის არქიტექტურულ სახეს. მშენებლობის ფართოდ გაშლას ხელი შეუწყო იმ გარემოებამაც, რომ ტრაიანეს დროს რომში მოღვაწეობდა მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი ხუროთმოძღვარი აპოლოდორ დამასკელი – უნიჭიერესი შემოქმედი, რომელმაც პროფესიული განათლება აღმოსავლეთში მიიღო.
აპოლოდორ დამასკელის უდიდესი დამსახურებაა რომის ყველაზე დიდებული და ბრწყინვალე ფორუმის – ტრაიანეს ფორუმის აგება. მშენებლობა 107-113 წლებში მიმდინარეობდა. ფორუმის ტერიტორიის სიგრძე 200 მეტრს უდრიდა, შესასვლელში აღიმართა სატრიუმფო თაღი. მისი ფასადი შემკული იყო ექვსი სვეტით. კვადრატული მოედანი სამი მხრიდან კოლონადით იყო შემოფარგლული. მოედნის შუაგულში იდგა იმპერატორის მოოქრული ბრინჯაოს ცხენოსანი ქანდაკება. გვერდითი ორმაგი სვეტების უკან აგებული იყო ორსართულიანი ნახევარწრიული ნაგებობები (ექსედრები), ასევე სვეტებით შემოსაზღვრული.
მოედნის სიღრმეში, მისი ღერძის პერპენდიკულარულად იდგა გრანდიოზული ულპიუსის ბაზილიკა. მის უკან იყო პატარა, მოედანი, რომლის ცენტრში აღიმართა ტრაიანეს გამარჯვების სვეტი. სვეტის გვერდებზე სიმეტრიულად განალგებული იყო ბერძნული და ლათინური ბიბლიოთეკების შენობები, ფორუმის სიღრმეში მდებარეობდა მოედანი, სადაც ტრაიანეს სიკვდილის შემდეგ ააგეს მისი ტაძარი. სამწუხაროდ, რომაული არქიტექტურის ეს დიდებული ანსამბლი ჩვენს დრომდე ძალზე დაზიანებული მოვიდა. დღეისათვის დგას მხოლოდ ტრაიანეს სვეტი და ულპიუსის ბაზილიკის ნაშთები. ამ ფორუმის ნაწილთა აღდგენა შეიძლება თანამედროვეთა აღწერებისა და სამონეტო გამოსახულებების მიხედვით. ერთ-ერთ რომაულ მონეტაზე გამოსახულია ტრაიანეს სატრიუმფო თაღი, რომელზეც კარგად მოჩანს ფასადის დამუშავების ხასიათი – ექვსი სვეტით დანაწევრებული სიბრტყეები და თაღის დამაგვირგვინებელი სკულპტურული ჯგუფი ტრიუმფატორის კვადრაგით ცენტრში. გარდა ამისა, რომის ერთ-ერთმა ანტიკურმა გეგმამ შემოგვინახა ულპიუსის ბაზილიკის გეგმა. მასზე შეიძლება გავარჩიოთ მოკლე გვერდებზე განლაგებული ნახევარწრიული აბსიდები და ორმაგი კოლონადით დაყოფილი შიდა სივრცე.
ტრაიანეს ფორუმი უკანასკნელი რომაული ფორუმია. იგი, ერთი მხრივ, აგრძელებს ფორუმების შემუშავებულ ტრადიციას, მეორე მხრივ, კი ავლენს სივრცის გადაწყვეტისადმი ახალ მიდგომას. ამ ფორუმის ნაწილთა ურთიერთკავშირი გაცილებით უფრო რთულად იყო გადაწყვეტილი, ვიდრე ყველა მის წინამორბედ ფორუმში, სადაც ხუროთმოძღვარი ფორუმის სივრცეს წყვეტდა როგორც ტაძრის წინ, ან მის გარშემო არსებულ მოედანს.
აპოლოდორ დამასკელისთვის ფორუმი წარმოადგენდა სხვადასხვა ხასიათისა და დანიშნულების შენობებისა და მოედნების მწყობრ სისტემას, რომელსაც საფუძვლად ედო სიმეტრიისა და პროპორციული შეფარდებების კანონი. სატრიუმფო თაღი, ბაზილიკა, ტაძარი, ექსედრები, ბიბლიოთეკები, მონუმენტური ქანდაკება და ბოლოს სატრიუმფო სვეტი. ასეთი იყო ხუროთმოძღვრის გენიალური ჩანაფიქრით გაერთიანებული არქიტექტურულ თემათა მარვალგვარობა. ყველა სხვა ფორუმზე მეტად აქ წინ იყო წამოწეული იმპერატორის ტრიუმფის იდეა. მას ეძღვნებოდა ყველაფერი სატრიუმფო თაღიდან მოყოლებული, ტრაიანეს სვეტით დამთავრებული. ასეთი ხასიათი ფორუმმა მიიღო იმპერატორის ძალაუფლების ზრდასთან ერთად. თუ ადრეულ ფორუმებზე არქიტექტურულ ანსამბლში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ტაძარი, დროთა განმავლობაში იგი ბაზილიკამ შეცვალა. იმპერატორის უსაზღვრო ძალაუფლება თითქოს მეტოქეობას უწევდა ღმერთებს, იმპერატორის კულტი თანდათან მეტოქეობას უწევდა ღვთაებათა კულტს.
III საუკუნისთვის თანდათან მცირდება რომაულ ფორუმთა მნიშვნელობა დედაქალაქის საზოგადოებრივ ცხოვრებაში.
რომაულმა ფორუმმა გაიარა უაღრესად საინტერესო განვითარების გზა ქალაქის რეალური საზოგადოებრივი ცენტრიდან მოყოლებული, როდესაც აქ თავს იყრიდა ქალაქის მოსახლეობის მთელი საქმინობა. დროთა განმავლობაში შეიცვალა ფორუმის ფუნქცია – იგი იმპერატორის თაყვანისცემის ადგილად იქცა.
რომის საიმპერატორო ფორუმები (კეისრის, ავგუსტუსის, ვესპასიანეს, ნერვას, ტრაიანეს), ერთმანეთთან მჭიდროდაა მიჯრილი და ერთ კომპაქტურ ტერიტორიაზეა თავმოყრილი. ყოველი შემდგომი ფორუმი ითვალისწინებდა წინამორბედის თავისებურებას და მისი ხასიათის სპეციფიკას. გრძელდებოდა ტრადიცია, მაგრამ, ამავე დროს, ყოველ შემდეგომ ფორუმს შეჰქონდა რაღაც საკუთარი ამ ტიპურ რომაულ არქიტექტურულ ანსამბლში.
[რედაქტირება] რომაული ფორუმი და ქრისტიანული ტაძრები
276 წელს დასრულდა ანტიკური რომის ისტორია, სახელმწიფოს ცენტრმა გადაინაცვლა აღმოსავლეთით, ბიზანტიის იმპერიის დედაქალაქში – კონსტანტინოპოლში.
იწყება დიდებული ქალაქის ისტორიის ახალი ეტაპი, იგი იქცევა შუა საუკუნეების მშფოთვარე ისტორიის ასპარეზად. თუმცა რომის ფორუმმა დაკარგა თავისი პირვენდელი ფუნქცია, მაგრამ ტრადიციული ცენტრის მნიშვნელობა მას გარკვეულად მაინც შერჩა. ამიტომაა, რომ ფორუმს ახალი ქრისტიანული რომის მნიშვნელოვანი კვალი ამჩნევია რომის პაპის ფელიქს IV (526-530 წწ.) დროს რომულის ტაძარი ფორუმზე იქცა წმ. კოსმა და დამიანეს ეკლესიის პორტიკად, თვით ეკლესია კი მოთავსდა ვესპასიანეს (მშვიდობის) ფორუმის ყოფილ ბიბლიოთეკაში. ამგვარად, ანტიკური ფორუმის ორი ნაგებობა ქრისტიანობამ ოსტატურად გამოიყენა საკუთარი მიზნებისათვის.
VI-VII საუკუნეებში რომს ბარბაროსთა არაერთმა ლაშქარმა გადაუარა. ნადგურდებოდა ოდესღაც ბრწყინვალე დედაქალაქის ნაგებობები, ინგრეოდა საუკუნეებით ნაგები მარმარილოს ქალაქი. ოდესღაც ფუფუნებაში ჩაფლული რომის მარმარილოს ნანგრევები ეკალ-ბარდებით დაიფარა. აი, როგორ აღწერს რომს პაპი გრიგოლ I დიდი (590-604წწ.) ერთ-ერთ ქადაგებაში: „რომი – მსოფლიოს ყოფილი მბრძანებელი, სად არის იგი? თავის მოქალაქეთაგან მიტოვებული, მტერთაგან გაძარცული, იგი ახლა ნანგრევთა გროვაა. რა დაემართა სენატს? სად არის ხალხი? სენატი აღარაა, ხალხი დაიღუპა და იღუპება ყოველდღიურად, შენობები მიწასთან არის გასწორებული. ყველგან უკაცრიელობა და განადგურებაა!“
ასეთ ვითარებაში რომაულ ფორუმს ერთი ძეგლი შეემატა: მაღალ კორინთულ სვეტზე, რომელიც ანტიკური შენობიდან იყო ამოღებული, აღიმართა იმპერატორ ფოკას ბრინჯაოს მოოქროული ქანდაკება. კარარის მარმარილოს ეს ჩვიდმეტმეტრიანი, დახვეწილი ფორმის სვეტი დღესაც აღმართულია ფორუმის შუაგულში. იმპერატორის ქანდაკება დაიკარგა საუკუნეთა ბინდში.
ქრისტიანობა ფორუმზეც იკიდებდა ფეხს. ანტიკური ტაძრები და სხვადასხვა ნაგებობა ქრისტიანულ ტაძრებად გადაკეთდა. ანტონინე პიუსისა და ფაუსტინას ტაძარი სანტა მარია ნუოვას (ღვთისმშობლის) ეკლესიად გადააქციეს. იქვეა წმინდა ლუკასა და სანტა მარია ანტიკვას ეკლესიები.
ოდესღაც გრანდიოზული ფორუმები დღეს დიდებულ ნანგრევთა შთამბეჭდავ საკრებულოდ იქცა. მაგრამ წარსულის ამ ნაშთებთან მდგომი ადამიანი გასაოცარი ძალით გრძნობს რომაელ ხუროთმოძღვართა უდიდეს ნიჭიერებას. რამაც შეაძლებინა მათ ქვასა და მარმარილოში აემეტყველებინათ მთელი ეპოქა, აღსავსე დიდებითა და კატასტროფებით, სიკეთითა და ბოროტებით, გამარჯვებებითა და სასოწარკვეთილებით. წმინდა გზა – ვია საკრა, რომელიც ფორუმის ნანგრევთა შორის მიემართება, თითქოს ხიდია, გადებული დღევანდელობიდან რომის დიდებულ ეპოქაში, უტყვ მოწმეებად ამაყად აღმართულან მონუმენტური სატრიუმფო თაღები, დახვეწილი მარმარილოს სვეტები, შენობათა ფრაგმენტები – რომაულ ფორუმთა ბრწყინვალე ნაშთები.
