იამბიკო
იამბიკო - (ბერძ.) ბერძნულ-ბიზანტიური ლექსის ერთ-ერთი სახეობა: თორმეტმარცვლიანი ურითმო ლექსი ხუთტაეპიანი სტროფებით; ცეზურა მოდის ხუთი, იშვიათად, შვიდი მარცვლის შემდეგ.
შინაარსით, იგი, ჩვეულებრივის გაგებით, წარმოადგენს სახუმაროსა და დამცინავ პოეზიას.
მართალია, სიტყვა ίαμβος-ის ეტიმოლოგია დღესაც გარკვეული არ არის, მაგრამ იამბოგრაფების ჩვენამდე მოღწეულ ლექსთა და ნაწყვეტთა გაცნობა ადასტურებს იმ ფაქტს, რომ იამბები ძველ ბერძნულ პოეზიაში დაცინვის მიზნითაც იყო გამოყენებული. ასე, მაგალითად არქილოქე იამბური საზომით დაწერილი ზოგიერთი ლექსებით სასაცილოდ იგდებს თავის ყოფილ სატრფოს ნეობულეს და მის მამას ლიკამბეს, რომელმაც პოეტს უარი უთხრა ქალის მითხოვებაზე; სემონიდე ამორგელი თავის ბასრ ენას მიმართავს ქალების წინააღმდეგ და წერს მათზე „გამანადგურებელ“ სატირას, ხოლო ჰიპონაქტე ეფესელი გესლიანად დასცინის თავისი დროის ცხოვრების პირობებსა და ზოგიერთ საზოგადო მოღვაწეს.
მეორე მხრით, ცნობილია, რომ ზოგიერთ დღესასწაულებზე ბერძნებს ჩვეულებად ჰქონდათ მოსწრებული, დამცინავი სიტყვებით მიემართათ ერთმანეთისათვის. კერძოდ, ასეთი ჩვეულება დაკავშირებული იყო დემეტრეს კულტთან. და, მართალია, ამით ვერ ავხსნით სიტყვა „იამბის“ მნიშვნელობას, მაგრამ ანგარიშგასაწევია დემეტრეს მითში ჩართული ცნობა, რომ ქალის დაკარგვით დამწუხრებულ დემეტრეს ელევსინის მეფის სასახლეში ართობდა მხიარული მხევალი იამბე”.
ამგვარად, იამბების დამცინავი ხასიათი მოცემული იყო ხალხურ ლექსებში ჯერ კიდევ მანამდე, სანამ ჩამოყალიბდებოდა იამბიკო როგორც ლიტერატურული ჟანრი. მაგრამ დაცინვის მოტივი რომ იამბიკოს ერთადერთი მოტივი არ უნდა ყოფილიყო (და იქნებ არც ძირითადი), ჩანს იქიდან, რომ იამბიკური პოეზიის მამამთავრის, არქილოქეს, ლექსებში დაცინვის გვერდით სხვა მოტივებიც გვხვდება.
იამბიკური პოეზია იყენებს. იმ სალექსო საზომებს, რომლებიც შედგენილია იამბური და ტროქეული მუხლებისაგან. იამბი ეწოდება ორმარცვლიან მუხლს, რომელშიაც პირველი მარცვალი მოკლეა, მეორე გრძელი (‿ —); ხოლო ტროქეი (τροχαίος) ანუ ქორეი (xopstoc) ისეთი ორმარცვლიანი მუხლია, რომელშიაც პირველი მარცვალი გრძელია, მეორე კი მოკლე (— ‿)
როდესაც საზომად აღებულია იამბი (‿ —), ტაეპი, ჩვეულებრივ, ექვსი იამბისაგან (ანუ სამი წყვილი იამბისაგან) შედგება; ასეთ ტაეპს ეწოდება იამბური ტრიმეტრი.
- ‿ — ‿ | — ‿ ‿ — | ‿ — ‿
ხოლო როდესაც საზომად აღებულია ტროქეი (— ‿), ტაეპი შედგება რვა ტროქეისაგან (ანუ ოთხი წყვილი ტროქეისაგან), რომელთაგან უკანასკნელი ტროქეი შეკვეცილი ანუ კატალექტიკურია; ასეთ ტაეპს ეწოდება ტროქეული ტეტრამეტრი.
- — ‿ — ‿ | — ‿ — ‿ | — ‿ — ‿
იამბიკო ქართულ პოეზიაში
ბერძნულ-ბიზანტიური პოეზიიდან იამბიკო გავრცელდა ქართულ სასულიერო პოეზიაში:
- მიჰხედენ მხსნელო, ჯუარს-ცუმულმან ხორციელად
- მშობელსა შენსა, უბიწოსა ქალწულსა,
- შეურვებულსა ეტყოდე შენ, სულგრძელო,
- – ნუ მწუხარე ხარ, ღირსო, ვნებასა ჩემსა,
- რამეთუ აღვდგე მკუდრეთით, ვითარცა ღმერთ ვარ.
- მიჰხედენ მხსნელო, ჯუარს-ცუმულმან ხორციელად
აღორძინების პერიოდში ქართული ლექსის გავლენით ურითმო იამბიკოებთან ერთად რითმიანი იამბიკოებიც იქმნებოდა.
