ეგეოსის კულტურა
(→კნოსოსის სასახლის მოხატულობანი) |
(→რელიგია) |
||
| (ერთი მომხმარებლის 36 შუალედური ვერსიები არ არის ნაჩვენები.) | |||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| + | [[ფაილი:EGEOSISI KULTURIS CENTREBI.png|thumb|ეგეოსური კულტურის ცენტრები]] | ||
'''ეგეოსის კულტურა''' ''(კრეტა-მიკენის კულტურა)'' – ბერძნული კულტურა ცარიელ ადგილზე არ წარმოშობილა; მას წინ უსწრებდა ხანგრძლივი პერიოდი, მდიდარი და თვითმყოფადი ცივილიზაცია, რომლის სიღრმეშიც ძევს ანტიკურობის ფესვები. ეს ცივილიზაცია ეგეოსურ კულტურად იწოდება, რადგან მისი გავრცელების არეალი სწორედ ეგეოსის ზღვის აუზი გახლდათ – თვით მატერიკული საბერძნეთი, ეგეოსის ზღვაში გაბნეული კუნძულები და მცირე აზიის სანაპირო ზოლი. ეს კულტურა ხანგრძლივ პერიოდს – ძვ.წ. III-II ათასწლეულებს მოიცავდა. | '''ეგეოსის კულტურა''' ''(კრეტა-მიკენის კულტურა)'' – ბერძნული კულტურა ცარიელ ადგილზე არ წარმოშობილა; მას წინ უსწრებდა ხანგრძლივი პერიოდი, მდიდარი და თვითმყოფადი ცივილიზაცია, რომლის სიღრმეშიც ძევს ანტიკურობის ფესვები. ეს ცივილიზაცია ეგეოსურ კულტურად იწოდება, რადგან მისი გავრცელების არეალი სწორედ ეგეოსის ზღვის აუზი გახლდათ – თვით მატერიკული საბერძნეთი, ეგეოსის ზღვაში გაბნეული კუნძულები და მცირე აზიის სანაპირო ზოლი. ეს კულტურა ხანგრძლივ პერიოდს – ძვ.წ. III-II ათასწლეულებს მოიცავდა. | ||
| ხაზი 10: | ხაზი 11: | ||
ეგეოსის სამყაროს ისტორიის მრავალი საკითხი ჯერ კიდევ ბურუსითაა მოცული, თუმცა ზოგი რამ უდავოა. აქ არ გვხვდება აღმოსავლური დესპოტიების მსგავსი დიდი ცენტრალიზებული [[სახელმწიფო]]ები, ეგეოსის სამყაროს ცენტრები ცალკეულ მცირე სახელმწიფოებს წარმოადგენდნენ, რომელთა სათავეში მეფეები (ბასილევსები) იდგნენ. ამ სახელმწიფოთა წყობა კი, როგორც ვარაუდობენ მონათმფლობელური უნდა ყოფილიყო. | ეგეოსის სამყაროს ისტორიის მრავალი საკითხი ჯერ კიდევ ბურუსითაა მოცული, თუმცა ზოგი რამ უდავოა. აქ არ გვხვდება აღმოსავლური დესპოტიების მსგავსი დიდი ცენტრალიზებული [[სახელმწიფო]]ები, ეგეოსის სამყაროს ცენტრები ცალკეულ მცირე სახელმწიფოებს წარმოადგენდნენ, რომელთა სათავეში მეფეები (ბასილევსები) იდგნენ. ამ სახელმწიფოთა წყობა კი, როგორც ვარაუდობენ მონათმფლობელური უნდა ყოფილიყო. | ||
| − | ==== ჰაინრიხ შლიმანს აღმოჩენა ==== | + | ==== მინოსური კულტურა ==== |
| − | ეგეოსის სამყარო არცთუ ისე დიდი ხნის წინათ, XIX ს- | + | ===== მინოსური კულტურის პერიოდიზაცია ===== |
| + | კრეტის კულტურაში სამი ძირითადი პერიოდი გამოიყოფა: | ||
| + | |||
| + | * ადრემინოსური პერიოდი ძვ.წ. 2600-2000 წწ | ||
| + | * შუამინოსური პერიოდე - ძვ.წ. 2000-1500 წწ. | ||
| + | * გვიანმინოსური პერიოდი — ძვ.წ. 1500-1200 წწ | ||
| + | |||
| + | პერიოდების სახელწოდება პირობითია: და ლეგენდარული მეფის, [[მინოსი]]ს სახელიდან მომდინარეობს. | ||
| + | |||
| + | ===== ჰაინრიხ შლიმანს აღმოჩენა ===== | ||
| + | [[ფაილი:SHIMANI.png|thumb|130პქ|ჰაინრიხ შლიმანი]] | ||
| + | ეგეოსის სამყარო არცთუ ისე დიდი ხნის წინათ, XIX ს-ის II ნახევარსა და XX ს-ის დასაწყისში წარმოებული [[არქეოლოგიური გათხრები]]ს შედეგად გახდა ჩვენთვის ცნობილი. ეგეოსის კულტურის აღმოჩენას [[ჰაინრიხ შლიმანი|ჰაინრიხ შლიმანს]] (1822-1890 წწ.) უნდა ვუმადლოდეთ. გერმანიის ერთ პატარა სოფელში, ანკერსჰაგენში, ღარიბი პასტორის ოჯახში დაბადებული შლიმანი ბავშვობიდანვე გატაცებული იყო საბერძნეთით, [[ჰომეროსი]]ს „ილიადასა“ და „[[ოდისეა]]ს“ გმირებით და გულში ატარებდა. საოცნებო მიზანს − აღმოეჩინა ლეგენდარული [[ტროა]]. [[ფაილი:Priamosis ganZi.png|thumb|მარცხნივ|150პქ|„პრიამესის საგანძური“ ფოტოსურათი გადაღებული 1873 წელს]] | ||
| + | მან იცოდა, რომ ამისათვის ცოდნა და მატერიალური სახსრები იყო საჭირო. ამიტომაც, ერთი მხრივ იგი თვითგანათლებას ეწეოდა, სწავლობდა ენებს, ისტორიას, ხოლო მეორე მხრივ, კომერციულ საქმიანობას მისდევდა და მსოფლიოში ერთ-ერთი უმდიდრესი ადამიანი გახდა. მხოლოდ ამის შემდეგ, 46 წლის ასაკში მან თავი დაანება ვაჭრობას და ტროას საძებნელად. გაემგზავრა. მთელი დარჩენილი ცხოვრება შლიმანმა არქეოლოგიას მიუძღვნა. შლიმანის დროს ჰომეროსის პოემაში მოთხრობილი ისტორია გამონაგონად. ითვლებოდა და, შესაბამისად, მეფე [[პრიამოსი]] და ქალაქი ტროა ავტორის ფანტაზიის ნაყოფად იყო მიჩნეული. შლიმანისათვის კი ჰომეროსის ყოველი ცნობა უტყუარ რეალობას წარმოადგენდა. სწორედ ჰომეროსის თხზულებებზე დაყრდნობით შლიმანმა ზუსტად განსაზღვრა ამ უძველესი ქალაქის ადგილმდებარეობა მცირე აზიაში, ჰისარლიყის ბორცვზე და 1870-1890 წლებში აქ [[არქეოლოგიური გათხრები]] აწარმოვა. მართალია, იგი არ იყო პროფესიონალი არქეოლოგი და არასრულყოფილი მეთოდებით თხრიდა, მაგრამ აღმოჩენები მართლაც სენსაციური იყო. სამი წლის განმავლობაში ნელ-ნელა მიწისა და ფერფლისაგან იწმინდებოდა ლეგენდარული ტროა. შლიმანმა ჰისარლიყის ბორცვის გათხრების შედეგად. ძვ.წ. III ათასწლეულიდან ახ.წ. 400-იანი წლებით დათარიღებული სხვადასხვა დროის 9 ისტორიული ფენა გამოყო. მოგვიანებით, შლიმანის შემდგომ ტროას გათხრებზე მრავალი სხვა არქეოლოგი მუშაობდა, რომლებმაც დააზუსტეს ისტორიული ფენების სტრატიგრაფია და თარიღები და ამის შედეგად დაახლოებით 30 ფენა დაითვალეს: ისეთი შთაბეჭდილება რჩება, რომ ხანძრისაგან თუ მტრის შემოსევებისაგან განადგურებული ქალაქი ყოველ ჯერზე თითქოს ზღაპრული [[ფენიქსი]]ვით მკვდრეთით აღდგებოდა ხოლმე, ქვემოდან II ფენაში შლიმანმა იპოვა განძი უძვირფასესი [[ოქრო]]ს ნივთებით. აქ იყო ოქროს [[დიადემა|დიადემები]], [[ბეჭედი (სამკაული)|ბეჭდები]], [[სამაჯური|სამაჯურები]], [[ყელსაბამი|ყელსაბამები]], ოქროს ჭურჭელი, ქვის [[ცული|ცულები]] და სხვ. | ||
შლიმანმა ეს მონაპოვარი ჰომეროსის პოემაში მოხსენიებული ტროას მეფის – პრიამოსის განძად მიიჩნია, მაგრამ მოგვიანებით მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ იგი ადრეულ ეპოქას, დაახლოებით ძვ.წ. 2400-2200 წლებს მიეკუთვნებოდა; ჰომეროსის მიერ აღწერილი ქალაქი ტროა კი უფრო გვიანდელ, ძვ.წ. 1300-1100 წლებით დათარიღებულ ტროა VI-ის ისტორიულ ფენაში აღმოჩნდა. | შლიმანმა ეს მონაპოვარი ჰომეროსის პოემაში მოხსენიებული ტროას მეფის – პრიამოსის განძად მიიჩნია, მაგრამ მოგვიანებით მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ იგი ადრეულ ეპოქას, დაახლოებით ძვ.წ. 2400-2200 წლებს მიეკუთვნებოდა; ჰომეროსის მიერ აღწერილი ქალაქი ტროა კი უფრო გვიანდელ, ძვ.წ. 1300-1100 წლებით დათარიღებულ ტროა VI-ის ისტორიულ ფენაში აღმოჩნდა. | ||
| − | ==== | + | ===== კუნძული კრეტა ===== |
| + | [[ფაილი:Knossos sasaxla.png|thumb|140პქ|კნოსოსის სასახლე]] | ||
შლიმანმა გათხარა საბერძნეთის უძველესი ქალაქები – მიკენი (1876 წ.) და ტირინსი (1884-1885 წწ.) და ბოლოს, კუნძულ კრეტაზეც აპირებდა გათხრების წარმოებას, მაგრამ აღარ დასცალდა, იგი 1890 წელს გარდაიცვალა. კრეტის გათხრა კი ინგლისელ მეცნიერს, არტურ ევანსს ხვდა წილად. შლიმანისაგან განსხვავებით, იგი მაღალი დონის პროფესიონალი იყო. განათლება ოქსფორდსა და გიოტინგენში ჰქონდა მიღებული. თავდაპირველად იგი კრეტული წარწერების წაკითხვით იყო დაინტერესებული, მაგრამ კუნძულზე მოგზაურობის დროს მისი ყურადღება გრანდიოზულმა ნანგრევებმა მიიპყრო. ევანსის ინტერესი იმდენად დიდი იყო, რომ 1900 წელს მან თავი მიანება ძველ საქმიანობას, ხელი მოჰკიდა [[წერაქვი|წერაქვს]], დაიწყო არქეოლოგიური გათხრები კნოსოსში და შედეგად უდიდესი და მეტად თვითმყოფადი საიდუმლოებით აღსავსე ცივილიზაცია აღმოაჩინა. ვინ იყო ამ ცივილიზაციის შემქმნელი ხალხი? | შლიმანმა გათხარა საბერძნეთის უძველესი ქალაქები – მიკენი (1876 წ.) და ტირინსი (1884-1885 წწ.) და ბოლოს, კუნძულ კრეტაზეც აპირებდა გათხრების წარმოებას, მაგრამ აღარ დასცალდა, იგი 1890 წელს გარდაიცვალა. კრეტის გათხრა კი ინგლისელ მეცნიერს, არტურ ევანსს ხვდა წილად. შლიმანისაგან განსხვავებით, იგი მაღალი დონის პროფესიონალი იყო. განათლება ოქსფორდსა და გიოტინგენში ჰქონდა მიღებული. თავდაპირველად იგი კრეტული წარწერების წაკითხვით იყო დაინტერესებული, მაგრამ კუნძულზე მოგზაურობის დროს მისი ყურადღება გრანდიოზულმა ნანგრევებმა მიიპყრო. ევანსის ინტერესი იმდენად დიდი იყო, რომ 1900 წელს მან თავი მიანება ძველ საქმიანობას, ხელი მოჰკიდა [[წერაქვი|წერაქვს]], დაიწყო არქეოლოგიური გათხრები კნოსოსში და შედეგად უდიდესი და მეტად თვითმყოფადი საიდუმლოებით აღსავსე ცივილიზაცია აღმოაჩინა. ვინ იყო ამ ცივილიზაციის შემქმნელი ხალხი? | ||
კრეტელთა წარმოშობის შესახებ სხვადასხვა ვერსია არსებობს. მეცნიერთა ერთი ნაწილი თვლის, რომ კრეტელები ძვ.წ. V-IV ათასწლეულებში ბალკანეთის ნახევარკუნძულსა და ეგეოსის ზღვის კუნძულებზე მოსახლე ე.წ. ეგეოსელთა შთამომავლები იყვნენ, ხოლო მათი ენა არა ინდოევროპულ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნებოდა. მეცნიერთა მეორე ნაწილი მიიჩნევს, რომ კრეტელები [[ხეთები]]ს მონათესავე, ძვ.წ. III ათასწლეულში მცირე აზიიდან შემოსულ ტომთა შთამომავლები იყვნენ და, შესაბამისად, მათი ენაც (ხეთურის მსგავსად) ინდოევროპულ ენათა ჯგუფისა უნდა ყოფილიყო. | კრეტელთა წარმოშობის შესახებ სხვადასხვა ვერსია არსებობს. მეცნიერთა ერთი ნაწილი თვლის, რომ კრეტელები ძვ.წ. V-IV ათასწლეულებში ბალკანეთის ნახევარკუნძულსა და ეგეოსის ზღვის კუნძულებზე მოსახლე ე.წ. ეგეოსელთა შთამომავლები იყვნენ, ხოლო მათი ენა არა ინდოევროპულ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნებოდა. მეცნიერთა მეორე ნაწილი მიიჩნევს, რომ კრეტელები [[ხეთები]]ს მონათესავე, ძვ.წ. III ათასწლეულში მცირე აზიიდან შემოსულ ტომთა შთამომავლები იყვნენ და, შესაბამისად, მათი ენაც (ხეთურის მსგავსად) ინდოევროპულ ენათა ჯგუფისა უნდა ყოფილიყო. | ||
| − | + | [[ფაილი:Artur evansi.png|thumb|მარცხნივ|არტურ ევანსი]] | |
კრეტას მეტად ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობა ჰქონდა; ის ხმელთაშუა ზღვის აუზის სავაჭრო გზაჯვარედინზე მდებარეობდა კრეტელები გაბედული ზღვაოსნები იყვნენ და აქტიური სავაჭრო და კულტურული ურთიერთობა. ჰქონდათ მატერიკულ საბერძნეთთან, კიკლადის კუნძულებთან, მცირე აზიასთან, კვიპროსთან სიცილიასთან, ბაბილონთან და ეგვიპტესთან; ასევე ხეთების სახელმწიფოსთან. ამან განაპირობა კრეტის სანაპირო ზოლზე რამდენიმე მსხვილი ქალაქის – კნოსოსის, ფესტოსისა და მალიის აღმოცენება. მათ ძვ.წ. XXII-XVIII სს-ში ერთმანეთთან მშვიდობიანი ურთიერთობა ჰქონდათ, რაზეც მიგვითითებს ის ფაქტი, რომ ამ ქალაქებს არ გააჩნდა თავდაცვითი ნაგებობები. სამაგიეროდ, როგორც არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დადგინდა, ამ ქალაქებში არსებობდა ძველი სასახლეები, რომლებიც, როგორც ვარაუდობენ, დაახლოებით ძვ.წ. 1700 წელს ძლიერი მიწისძვრის შედეგად დაინგრა. ძვ.წ. XVIII ს-ის II ნახევრიდან კი კრეტაზე იქმნება ერთიანი სახელმწიფო, რომლის ცენტრია ქალაქი კნოსოსი. ამ პერიოდში კრეტისა და მიმდებარე კუნძულების ე.წ. მინოსური კულტურა არნახულ აყვავებას განიცდის. | კრეტას მეტად ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობა ჰქონდა; ის ხმელთაშუა ზღვის აუზის სავაჭრო გზაჯვარედინზე მდებარეობდა კრეტელები გაბედული ზღვაოსნები იყვნენ და აქტიური სავაჭრო და კულტურული ურთიერთობა. ჰქონდათ მატერიკულ საბერძნეთთან, კიკლადის კუნძულებთან, მცირე აზიასთან, კვიპროსთან სიცილიასთან, ბაბილონთან და ეგვიპტესთან; ასევე ხეთების სახელმწიფოსთან. ამან განაპირობა კრეტის სანაპირო ზოლზე რამდენიმე მსხვილი ქალაქის – კნოსოსის, ფესტოსისა და მალიის აღმოცენება. მათ ძვ.წ. XXII-XVIII სს-ში ერთმანეთთან მშვიდობიანი ურთიერთობა ჰქონდათ, რაზეც მიგვითითებს ის ფაქტი, რომ ამ ქალაქებს არ გააჩნდა თავდაცვითი ნაგებობები. სამაგიეროდ, როგორც არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დადგინდა, ამ ქალაქებში არსებობდა ძველი სასახლეები, რომლებიც, როგორც ვარაუდობენ, დაახლოებით ძვ.წ. 1700 წელს ძლიერი მიწისძვრის შედეგად დაინგრა. ძვ.წ. XVIII ს-ის II ნახევრიდან კი კრეტაზე იქმნება ერთიანი სახელმწიფო, რომლის ცენტრია ქალაქი კნოსოსი. ამ პერიოდში კრეტისა და მიმდებარე კუნძულების ე.წ. მინოსური კულტურა არნახულ აყვავებას განიცდის. | ||
| − | კრეტა ლეგენდების კუნძულია. [[მითი]]ს მიხედვით, ამ კუნძულზე, დიქტეს გამოქვაბულში დაიბადა [[ზევსი]]. მისი დედა, [[კრონოსი]]ს ცოლი, დიდი დედა [[რეა]] სწორედ აქ უმალავდა თავის პირმშოს მამას, რომელიც საკუთარ შვილებს ცოცხლად ყლაპავდა, რათა შემდგომ, მისთვის ძალაუფლება არ წაერთმიათ. ფუტკრებს პატარა ზევსისათვის [[თაფლი]] მიჰქონდათ, თხა [[ამალთეა]] თავისი რძით კვებავდა, [[ნიმფები]] კი დარაჯობდნენ. სწორედ ამ კუნძულზე მიიყვანა თეთრ ხარად გადაქცეულმა ზევსმა მოტაცებული ფინიკიელი ასული [[ევროპე]], რომელმაც მას ვაჟი – | + | კრეტა ლეგენდების კუნძულია. [[მითი]]ს მიხედვით, ამ კუნძულზე, დიქტეს გამოქვაბულში დაიბადა [[ზევსი]]. მისი დედა, [[კრონოსი]]ს ცოლი, დიდი დედა [[რეა]] სწორედ აქ უმალავდა თავის პირმშოს მამას, რომელიც საკუთარ შვილებს ცოცხლად ყლაპავდა, რათა შემდგომ, მისთვის ძალაუფლება არ წაერთმიათ. ფუტკრებს პატარა ზევსისათვის [[თაფლი]] მიჰქონდათ, თხა [[ამალთეა]] თავისი რძით კვებავდა, [[ნიმფები]] კი დარაჯობდნენ. სწორედ ამ კუნძულზე მიიყვანა თეთრ ხარად გადაქცეულმა ზევსმა მოტაცებული ფინიკიელი ასული [[ევროპე]], რომელმაც მას ვაჟი – მინოსი გაუჩინა, შემდგომ მინოსი კრეტის ძლევამოსილი მმართველი გახდა. მითის მიხედვით, მინოსმა ლეგენდარულ ხუროთმოძღვარს, [[დედალოსი|დედალოსს]] უზარმაზარი [[ნაგებობა]] – [[ლაბირინთი]] ააგებინა, რომლის გეგმა ისე იყო დახლართული, რომ ადამიანს შიგ იოლად აებნეოდა გზა. ამ ლაბირინთის მიწისქვეშა სარდაფებში სახლობდა საშინელი არსება - [[მინოტავროსი]], ხარკაცი ადამიანის ტანითა და ხარის თავით. ერთ-ერთი ვერსიით, მინოტავროსი მინოსის მეუღლეს, [[პასიფაე]]ს, [[პოსეიდონი]]ს მიერ გამოგზავნილი ხარისაგან შეეძინა; მეორე ვერსიით, მინოსი ძალზე გააყოყოჩა ძალაუფლებამ და სასჯელად მას ზევსმა სხვა შთამომავლებთან ერთად საშინელი ხარკაცი მოუვლინა შვილად. |
| + | [[ფაილი:Knossos sasaxis gegma.png|thumb|კნოსოსის სასახლის გეგმა]] | ||
| + | ერთხელ, კრეტის მმართველმა მინოსმა თავისი ვაჟი ანდროგეოსი შეჯიბრებაში მონაწილეობის მისაღებად [[ათენი|ათენში]] გაგზავნა. ანდროგეოსმა ძალ-ღონით დაჯაბნა ბერძნები და გაიმარჯვა. შურით აღვსილმა ათენის მეფემ, [[ეგევსი|ეგევსმა]] მოკლა იგი. განრისხებულმა მინოსმა თავისი [[ფლოტი]] გაგზავნა ათენში, აიღო ის და საშინელი გადასახადი დააკისრა ქალაქს: ყოველ 9 წელიწადში ერთხელ ათენს მინოსისათვის ნარჩევი შვიდი ჭაბუკი და შვიდი ასული უნდა გაეგზავნა. ისინი მინოტავროსის მსხვერპლნი ხდებოდნენ. როდესაც ხარკის დრომ კიდევ ერთხელ მოაწია, ეგევსის შვილმა, [[თესევსი|თესევსმა]] გადაწყვიტა, კრეტაზე წასულიყო და ურჩხული მოეკლა. ლაბირინთში შესვლამდე მინოსის ქალიშვილმა [[არიადნე]]მ, რომელსაც გულში ჩავარდნოდა გმირი თესევსი, მას მახვილი და ძაფის გორგალი მისცა, რის მეშვეობითაც, გამარჯვების შემთხვევაში, ლაბირინთიდან უკან გამოიკვლევდა გზას. თესევსი შეებრძოლა მინოტავროსს, დაამარცხა იგი და უვნებელი დაბრუნდა სამშობლოში. რაღა თქმა უნდა, ეს მითია, მაგრამ მითი, რომელიც ჭეშმარიტების მარცვალს შეიცავს. მართლაც, ანტიკური ავტორები მეფე მინოსის შესახებ მითში მოთხრობილ ამბებს ჭეშმარიტებად მიიჩნევენ. ჰომეროსი „ილიადასა“ და „ოდისეაში“ რამდენჯერმე მოიხსენიებს კრეტას. [[ჰეროდოტე]] და [[თუკიდიდე]] მეფე მინოსს რეალურ პიროვნებად მიიჩნევენ, მას პირველი საზღვაო ფლოტის შემქმნელად აღიარებენ და ამ ფლოტის ხმელთაშუა ზღვაზე ბატონობის ფაქტს გვამცნობენ. [[პლატონი]] კი ათენზე მეფე მინოსის მიერ დაკისრებულ მძიმე ხარკზე მოგვითხრობს. წერილობით წყაროებსა და მითში მოთხრობილი ამბები საბოლოოდ არტურ ევანსის მიერ კრეტაზე, კნოსოსში წარმოებული არქეოლოგიური გათხრებით დადასტურდა. აქ მართლაც აღმოჩნდა სასახლე, რომელიც თავისი რთული, დახლართული გეგმარების გამო სწორედ მითში აღწერილ ლაბირინთთან იწვევს ასოციაციას. | ||
| − | |||
| − | |||
===== კნოსოსის სასახლის არქიტექტურა ===== | ===== კნოსოსის სასახლის არქიტექტურა ===== | ||
| + | [[ფაილი:Knosisi sasaxle 2.png|200პქ|thumb|კნოსოსის სასახლე]] | ||
მეცნიერებმა კნოსოსის სასახლე ძვ.წ. XVI ს-ით დაათარიღეს. მსგავსი სასახლეები შემდგომ კრეტის სხვა დასახლებებშიც – ფესტოსსა და მალიაში – აღმოჩნდა. ყველა ამ დასახლებულ პუნქტში უფრო ადრინდელი, დაახლოებით ძვ.წ. XIX-XVIII სს-ის, ე.წ. „ძველი სასახლეების“ კვალიც გვხვდება. მეცნიერები ფიქრობენ, რომ სწორედ ამ ადრეულ ეტაპზე ჩამოყალიბდა სასახლეების გეგმარების ძირითადი პრინციპები: მრავალრიცხოვან სათავსთა განლაგება სწორკუთხა დიდი [[ეზო]]ს გარშემო, ნაგებობათა დამხრობა, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ, საკულტო რიტუალებისათვის განკუთვნილი, შედარებით მცირე ზომის ეზოს არსებობა და სხვ. აღსანიშნავია, რომ კნოსოსის ძველი სასახლის ნანგრევებში ნაპოვნია [[თიხა|თიხის]] ფირფიტები, რომლებზეც სარკმლებით დაცხრილული ორსართულიანი სახლების ფასადებია წარმოდგენილი. როგორც ვარაუდობენ, ამ ადრინდელ სასახლეებს სწორედ ამგვარი სახე უნდა ჰქონოდა. | მეცნიერებმა კნოსოსის სასახლე ძვ.წ. XVI ს-ით დაათარიღეს. მსგავსი სასახლეები შემდგომ კრეტის სხვა დასახლებებშიც – ფესტოსსა და მალიაში – აღმოჩნდა. ყველა ამ დასახლებულ პუნქტში უფრო ადრინდელი, დაახლოებით ძვ.წ. XIX-XVIII სს-ის, ე.წ. „ძველი სასახლეების“ კვალიც გვხვდება. მეცნიერები ფიქრობენ, რომ სწორედ ამ ადრეულ ეტაპზე ჩამოყალიბდა სასახლეების გეგმარების ძირითადი პრინციპები: მრავალრიცხოვან სათავსთა განლაგება სწორკუთხა დიდი [[ეზო]]ს გარშემო, ნაგებობათა დამხრობა, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ, საკულტო რიტუალებისათვის განკუთვნილი, შედარებით მცირე ზომის ეზოს არსებობა და სხვ. აღსანიშნავია, რომ კნოსოსის ძველი სასახლის ნანგრევებში ნაპოვნია [[თიხა|თიხის]] ფირფიტები, რომლებზეც სარკმლებით დაცხრილული ორსართულიანი სახლების ფასადებია წარმოდგენილი. როგორც ვარაუდობენ, ამ ადრინდელ სასახლეებს სწორედ ამგვარი სახე უნდა ჰქონოდა. | ||
| − | + | [[ფაილი:Tixis Wurweli knososidan.png|thumb|180პქ|მარცხნივ|თიხის ჭურჭელი]] | |
დაახლოებით ძვ.წ. 1700 წელს მომხდარი მიწისძვრის შედეგად დანგრეული ძველი სასახლის ნაშთებზე კნოსოსში აშენდა ლაბირინთის მაგვარი უზარმაზარი სასახლე. იგი ბორცვზეა განლაგებული და 16 000 კვ. მ-ზეა გადაჭიმული. მას პირობითად თუ ვუწოდებთ სასახლეს. ეს, ფაქტობრივად, ნაგებობათა კომპლექსია, რომელშიც უზარმაზარი მართკუთხა (60x28 მ.) ღია ეზოს გარშემო ორ ან სამ სართულად, განლაგებულია სხვადასხვა დანიშნულების, ფორმისა და ზომის რამდენიმე ასეული სათავსი ისინი ეზოს გარშემო | დაახლოებით ძვ.წ. 1700 წელს მომხდარი მიწისძვრის შედეგად დანგრეული ძველი სასახლის ნაშთებზე კნოსოსში აშენდა ლაბირინთის მაგვარი უზარმაზარი სასახლე. იგი ბორცვზეა განლაგებული და 16 000 კვ. მ-ზეა გადაჭიმული. მას პირობითად თუ ვუწოდებთ სასახლეს. ეს, ფაქტობრივად, ნაგებობათა კომპლექსია, რომელშიც უზარმაზარი მართკუთხა (60x28 მ.) ღია ეზოს გარშემო ორ ან სამ სართულად, განლაგებულია სხვადასხვა დანიშნულების, ფორმისა და ზომის რამდენიმე ასეული სათავსი ისინი ეზოს გარშემო | ||
| − | თავისუფლად, ნებისმიერად და ასიმეტრიულადაა თავმოყრილი. რაიმე ლოგიკის ან სისტემის მოხელთება ამ სასახლის გეგმარებაში ძალზე რთულია. აქ ერთმანეთს, მოულოდნელად, ცვლის საცხოვრებელი ოთახები და საპარადო დარბაზები, სამეფო აპარტამენტები და სამსხვერპლოები, სათავსები რელიგიური რიტუალებისათვის და დიდი ვერანდები, მოედანი თეატრალური წარმოდგენებისათვის, გრძელი თუ მოკლე დერეფნები, კიბეები და სასინათლო ჭები, მოულოდნელი მოსახვევები, საკუჭნაოები თუ სახელოსნოები და | + | თავისუფლად, ნებისმიერად და ასიმეტრიულადაა თავმოყრილი. რაიმე ლოგიკის ან სისტემის მოხელთება ამ სასახლის გეგმარებაში ძალზე რთულია. აქ ერთმანეთს, მოულოდნელად, ცვლის საცხოვრებელი ოთახები და საპარადო დარბაზები, სამეფო აპარტამენტები და სამსხვერპლოები, სათავსები რელიგიური რიტუალებისათვის და დიდი ვერანდები, მოედანი თეატრალური წარმოდგენებისათვის, გრძელი თუ მოკლე დერეფნები, კიბეები და სასინათლო ჭები, მოულოდნელი მოსახვევები, საკუჭნაოები თუ სახელოსნოები და სხვ. სასახლის მთავარი შესასვლელები მოწყობილი იყო ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან. მათკენ ფართო საპარადო კიბეებს მივყავდით. დასავლეთის მხარეს, ქვედა სართულებზე განლაგებული იყო საკუჭნაოები, სადაც უზარმაზარი თიხის ჭურჭელი - პითოსები იდგა ხორბლის, ღვინის, ზეთისა და ბოსტნეულის შესანახად. აქვე იყო სამეფო განძეულობის საცავი და იარაღის საწყობები. აღმოსავლეთის ნაწილში განლაგებული იყო ხელოსანთა საამქროები. სასახლის აღმოსავლეთ ფრთაში აღმოჩნდა სააბაზანო ოთახი, რომელშიც თიხის მოხატული აბაზანა იდგა. აქედან მცირე დერეფანს კი საპირფარეშოში მივყავდით, რომელიც ისევე, როგორც სააბაზანო და მთელი სასახლე, წყლით მარაგდებოდა და საკანალიზაციო სისტემითაც იყო აღჭურვილი. სხვადასხვა დონეზე განლაგებული სათავსები ერთმანეთს კიბეებით უკავშირდებოდა. |
| − | სხვ. სასახლის მთავარი შესასვლელები მოწყობილი იყო ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან. მათკენ ფართო საპარადო კიბეებს მივყავდით. დასავლეთის მხარეს, ქვედა სართულებზე განლაგებული იყო საკუჭნაოები, სადაც უზარმაზარი თიხის ჭურჭელი - პითოსები იდგა ხორბლის, ღვინის, ზეთისა და ბოსტნეულის შესანახად. აქვე იყო სამეფო განძეულობის საცავი და იარაღის საწყობები. აღმოსავლეთის ნაწილში განლაგებული იყო ხელოსანთა საამქროები. სასახლის აღმოსავლეთ ფრთაში აღმოჩნდა სააბაზანო | + | |
| − | ოთახი, რომელშიც თიხის მოხატული აბაზანა იდგა. აქედან მცირე დერეფანს კი საპირფარეშოში მივყავდით, რომელიც ისევე, როგორც სააბაზანო და მთელი სასახლე, წყლით მარაგდებოდა და საკანალიზაციო სისტემითაც იყო აღჭურვილი. სხვადასხვა დონეზე განლაგებული სათავსები ერთმანეთს კიბეებით უკავშირდებოდა. | + | |
კნოსოსის სასახლის მზიდ ელემენტს კედელი წარმოადგენდა. ძირითადად მას ეყრდნობოდა [[გადახურვა]], მაგრამ კედელთან ერთად აქ ზოგან საყრდენად [[სვეტი|სვეტებიც]] გამოიყენებონ კარგად გათლილი, მობათქაშებული და წითლად შეღებილი, დაახლოებით სამი მეტრის სიმაღლის ხის სვეტები, რომლებიც ქვის ან [[თაბაშირი]]ს შავად შეღებილ [[ბაზისი (არქიტექტურა)|ბაზისს]] ეყრდნობოდა. მეტად უჩვეულო იყო სვეტის ფორმა: ქვემოთ ვიწრო და ზემოთ გაგანივრებული. საკმაოდ მოხდენილი პროპორციების მქონე, შავწითელი კონტრასტული სვეტები საზეიმო იერს ანიჭებდა სასახლის ინტერიერს. | კნოსოსის სასახლის მზიდ ელემენტს კედელი წარმოადგენდა. ძირითადად მას ეყრდნობოდა [[გადახურვა]], მაგრამ კედელთან ერთად აქ ზოგან საყრდენად [[სვეტი|სვეტებიც]] გამოიყენებონ კარგად გათლილი, მობათქაშებული და წითლად შეღებილი, დაახლოებით სამი მეტრის სიმაღლის ხის სვეტები, რომლებიც ქვის ან [[თაბაშირი]]ს შავად შეღებილ [[ბაზისი (არქიტექტურა)|ბაზისს]] ეყრდნობოდა. მეტად უჩვეულო იყო სვეტის ფორმა: ქვემოთ ვიწრო და ზემოთ გაგანივრებული. საკმაოდ მოხდენილი პროპორციების მქონე, შავწითელი კონტრასტული სვეტები საზეიმო იერს ანიჭებდა სასახლის ინტერიერს. | ||
| − | |||
ეგვიპტურ ხუროთმოძღვრებაში ჩვენ კნოსოსის სასახლეში გამოყენებული სვეტებისაგან სრულიად განსხვავებულ, [[პაპირუსი (მცენარე)|პაპირუსი]]ს ან [[ლოტოსი]]ს ყვავილის ფორმის სვეტისთავებს ([[კაპიტელი|კაპიტელებს]]) შევხვდით (მაგ., კარნაკში), ანუ ეგვიპტეში მცენარეული მოტივით ერთგვარად შენიღბული იყო თვით ამ არქიტექტურული დეტალის, როგორც კონსტრუქციული, მზიდი ელემენტის დანიშნულება. კნოსოსში კი, ფაქტობრივად, გაშიშვლებულია სვეტის, როგორც საყრდენის ფუნქცია, მისი ტექტონიკა. ამ თავისებურების გამო ეს სვეტები, ძალზე ახლოს დგას ბერძნულ არქიტექტურასთან. | ეგვიპტურ ხუროთმოძღვრებაში ჩვენ კნოსოსის სასახლეში გამოყენებული სვეტებისაგან სრულიად განსხვავებულ, [[პაპირუსი (მცენარე)|პაპირუსი]]ს ან [[ლოტოსი]]ს ყვავილის ფორმის სვეტისთავებს ([[კაპიტელი|კაპიტელებს]]) შევხვდით (მაგ., კარნაკში), ანუ ეგვიპტეში მცენარეული მოტივით ერთგვარად შენიღბული იყო თვით ამ არქიტექტურული დეტალის, როგორც კონსტრუქციული, მზიდი ელემენტის დანიშნულება. კნოსოსში კი, ფაქტობრივად, გაშიშვლებულია სვეტის, როგორც საყრდენის ფუნქცია, მისი ტექტონიკა. ამ თავისებურების გამო ეს სვეტები, ძალზე ახლოს დგას ბერძნულ არქიტექტურასთან. | ||
| + | [[ფაილი:Knosos sasaxlis svetebi.png|thumb|წითლად შეღებილი სვეტები]] | ||
კნოსოსის სასახლეს, ფაქტობრივად, არ ჰქონდა სარკმლები. ცხელი კლიმატის პირობებში ეს სრულიად ბუნებრივი იყო. სამაგიეროდ შუქისა და ჰაერის მიწოდება ხდებოდა ალაგ-ალაგ განლაგებული მცირე ზომის ეზოებიდან და ჭერში გაჭრილი ღიობებიდან, რომლებიც სასახლეს მთელ სიმაღლეზე მსჭვალავდა და ერთგვარი სასინათლო ჭების ფუნქციას ასრულებდა. განათების ამგვარი სისტემა − უკეთ განათებულ და შედარებით ჩაბნელებულ სათავსთა მონაცვლეობა – მთელ სასახლეს მეტად ცხოველხატულ და ერთგვარ იდუმალ იერს ანიჭებდა. ამგვარად, ეს, ერთი შეხედვით, თითქოს სტიქიურად წარმოქმნილი ანსამბლი იყო. გეგმარების თავისუფლება, სირთულე და დახლართულობა, არქიტექტურულ ფორმათა მრავალფეროვნება თუ სხვადასხვა სიძლიერით განათებულ სათავსთა მოულოდნელი, ცხოველხატული მონაცვლეობა და, აქედან გამომდინარე, ერთი შეხედვით „ქაოსურობის შთაბეჭდილება ამ სასახლის მხატვრულ-ესთეტიკურ კონცეფციას წარმოადგენდა. თუმცა, გეგმის სირთულისა და დახლართულობის მიუხედავად, ამ სასახლის გეგმარებაში მაინც იყო ორგანიზებულობის შემომტანი რამდენიმე ელემენტი. მაგ.: მთავარი შესასვლელები ხაზგასმული და გამოყოფილი იყო განიერი საპარადო კიბეებით; ცენტრალური ეზოც, რომლის გარშემო, ფაქტობრივად, თავმოყრილი იყო მთელი ანსამბლი, მაორგანიზებელ ელემენტს წარმოადგენდა; ხოლო სასახლის დასავლეთ ნაწილში საგანგებოდ გამოყოფილი სამეფო დარბაზი და მისკენ მიმავალი ე.წ. პროცესიათა დერეფანი მნიშვნელოვან სივრცობრივ მახვილს ქმნიდა. თუმცა, უნდა ითქვას, რომ ალაგ-ალაგ შეტანილი | კნოსოსის სასახლეს, ფაქტობრივად, არ ჰქონდა სარკმლები. ცხელი კლიმატის პირობებში ეს სრულიად ბუნებრივი იყო. სამაგიეროდ შუქისა და ჰაერის მიწოდება ხდებოდა ალაგ-ალაგ განლაგებული მცირე ზომის ეზოებიდან და ჭერში გაჭრილი ღიობებიდან, რომლებიც სასახლეს მთელ სიმაღლეზე მსჭვალავდა და ერთგვარი სასინათლო ჭების ფუნქციას ასრულებდა. განათების ამგვარი სისტემა − უკეთ განათებულ და შედარებით ჩაბნელებულ სათავსთა მონაცვლეობა – მთელ სასახლეს მეტად ცხოველხატულ და ერთგვარ იდუმალ იერს ანიჭებდა. ამგვარად, ეს, ერთი შეხედვით, თითქოს სტიქიურად წარმოქმნილი ანსამბლი იყო. გეგმარების თავისუფლება, სირთულე და დახლართულობა, არქიტექტურულ ფორმათა მრავალფეროვნება თუ სხვადასხვა სიძლიერით განათებულ სათავსთა მოულოდნელი, ცხოველხატული მონაცვლეობა და, აქედან გამომდინარე, ერთი შეხედვით „ქაოსურობის შთაბეჭდილება ამ სასახლის მხატვრულ-ესთეტიკურ კონცეფციას წარმოადგენდა. თუმცა, გეგმის სირთულისა და დახლართულობის მიუხედავად, ამ სასახლის გეგმარებაში მაინც იყო ორგანიზებულობის შემომტანი რამდენიმე ელემენტი. მაგ.: მთავარი შესასვლელები ხაზგასმული და გამოყოფილი იყო განიერი საპარადო კიბეებით; ცენტრალური ეზოც, რომლის გარშემო, ფაქტობრივად, თავმოყრილი იყო მთელი ანსამბლი, მაორგანიზებელ ელემენტს წარმოადგენდა; ხოლო სასახლის დასავლეთ ნაწილში საგანგებოდ გამოყოფილი სამეფო დარბაზი და მისკენ მიმავალი ე.წ. პროცესიათა დერეფანი მნიშვნელოვან სივრცობრივ მახვილს ქმნიდა. თუმცა, უნდა ითქვას, რომ ალაგ-ალაგ შეტანილი | ||
ეს მაორგანიზებელი ელემენტები თუ გარკვეული სივრცობრივი მახვილები ვერ ცვლიდა საერთო შთაბეჭდილებას. ამ მხრივ კნოსოსის სასახლე, და მთლიანად კრეტის ხუროთმოძღვრება, საგრძნობლად განსხვავდება ეგვიპტური არქიტექტურისაგან, სადაც ყოველივე მკაცრად იყო გააზრებული, მწყობრად და სიმეტრიულად აგებული და თავისი მასიური, მონუმენტური ფორმებით დამთრგუნველსა და პირქუშ შთაბეჭდილებას ახდენდა. ამის საპირისპიროდ, კრეტის სასახლე თავისი ასიმეტრიული, ნებისმიერი, მკაცრ ლოგიკას მოკლებული გეგმარებით, არქიტექტურული ფორმებისა თუ ცალკეული დეტალების სიმსუბუქით, ხალვათი სივრცეებით თავისუფალ და ლაღ განწყობილებას ქმნიდა. ამ შთაბეჭდილების შექმნაში დიდ როლს ასრულებდა კედლის მხატვრობაც, რომელიც ძალზე უხვად. იყო კნოსოსის სასახლეში. ეს მოხატულობანი სხვადასხვა პერიოდს განეკუთვნება, მაგრამ, ამის მიუხედავად, საერთო მხატვრულ პრინციპებს ემორჩილება. | ეს მაორგანიზებელი ელემენტები თუ გარკვეული სივრცობრივი მახვილები ვერ ცვლიდა საერთო შთაბეჭდილებას. ამ მხრივ კნოსოსის სასახლე, და მთლიანად კრეტის ხუროთმოძღვრება, საგრძნობლად განსხვავდება ეგვიპტური არქიტექტურისაგან, სადაც ყოველივე მკაცრად იყო გააზრებული, მწყობრად და სიმეტრიულად აგებული და თავისი მასიური, მონუმენტური ფორმებით დამთრგუნველსა და პირქუშ შთაბეჭდილებას ახდენდა. ამის საპირისპიროდ, კრეტის სასახლე თავისი ასიმეტრიული, ნებისმიერი, მკაცრ ლოგიკას მოკლებული გეგმარებით, არქიტექტურული ფორმებისა თუ ცალკეული დეტალების სიმსუბუქით, ხალვათი სივრცეებით თავისუფალ და ლაღ განწყობილებას ქმნიდა. ამ შთაბეჭდილების შექმნაში დიდ როლს ასრულებდა კედლის მხატვრობაც, რომელიც ძალზე უხვად. იყო კნოსოსის სასახლეში. ეს მოხატულობანი სხვადასხვა პერიოდს განეკუთვნება, მაგრამ, ამის მიუხედავად, საერთო მხატვრულ პრინციპებს ემორჩილება. | ||
===== კნოსოსის სასახლის მოხატულობანი ===== | ===== კნოსოსის სასახლის მოხატულობანი ===== | ||
| − | თავიდანვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ კრეტის სასახლეთა მოხატულობანი მეტად ფრაგმენტულად შემოგვრჩა, მათი რეკონსტრუქცია წლების განმავლობაში მიმდინარეობდა. ზოგჯერ, სხვადასხვა სპეციალისტი ერთსა და იმავე ფრაგმენტს სხვადასხვაგვარად აღადგენდა, რის გამოც, ხშირად ერთი და იგივე სცენის განსხვავებული ვერსია შეიძლება შეგვხვდეს (მაგ. მეფე-ქურუმის ერთ ვარიანტში ფონი ყვავილებითაა შევსებული, მეორეში კი სრულიად სადაა). ამის მიუხედავად, ერთი რამ უდავოა – კრეტის მხატვრობისათვის ყველაზე | + | [[ფაილი:Princi shroshanis gvirgvinit.jpg|thumb|left|'''მეფე-ქურუმი''' <br />კნოსოსის სასახლის ფრესკა (ძვ. წ. 1550 წ.), ჰერაკლიონის მუზეუმი]] |
| − | ნიშანდობლივია ხალისიანი კოლორიტი, ფერთა თამამი შეხამება, მკაფიო კონტრასტები; მაგრამ ეს ყოველივე არასოდეს გადადის სიჭრელეში და ყოველთვის უზადო გემოვნებითაა აღბეჭდილი. მოხატულობა ფრესკის ტექნიკით სრულდებოდა. ოსტატები სველ ბათქაშზე ჯერ მსუბუქად ამოკაწრავდნენ მოსამზადებელ ნახატს, შემდეგ შეჰქონდათ ფერები. ისინი სულ ხუთ ძირითად ფერს იყენებდნენ: შავს, წითელს, ყვითელს, ლურჯსა და თეთრს. კრეტელები უმეტესად მინერალურ საღებავებს ხმარობდნენ (წითელი - ჰემატიტი, ყვითელი – ოქრა, თეთრი – კირი და ა.შ.). ფრესკები, ეგვიპტურ მოხატულობათა მსგავსად, კედლებზე ფრიზულად იყო განლაგებული, მაგრამ კრეტის მხატვრობა ფერადოვნების თვალსაზრისით ეგვიპტური მოხატულობებისაგან განსხვავებულ. მხატვრულ | + | თავიდანვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ კრეტის სასახლეთა მოხატულობანი მეტად ფრაგმენტულად შემოგვრჩა, მათი რეკონსტრუქცია წლების განმავლობაში მიმდინარეობდა. ზოგჯერ, სხვადასხვა სპეციალისტი ერთსა და იმავე ფრაგმენტს სხვადასხვაგვარად აღადგენდა, რის გამოც, ხშირად ერთი და იგივე სცენის განსხვავებული ვერსია შეიძლება შეგვხვდეს (მაგ. მეფე-ქურუმის ერთ ვარიანტში ფონი ყვავილებითაა შევსებული, მეორეში კი სრულიად სადაა). ამის მიუხედავად, ერთი რამ უდავოა – კრეტის მხატვრობისათვის ყველაზე ნიშანდობლივია ხალისიანი კოლორიტი, ფერთა თამამი შეხამება, მკაფიო კონტრასტები; მაგრამ ეს ყოველივე არასოდეს გადადის სიჭრელეში და ყოველთვის უზადო გემოვნებითაა აღბეჭდილი. მოხატულობა ფრესკის ტექნიკით სრულდებოდა. ოსტატები სველ ბათქაშზე ჯერ მსუბუქად ამოკაწრავდნენ მოსამზადებელ ნახატს, შემდეგ შეჰქონდათ ფერები. ისინი სულ ხუთ ძირითად ფერს იყენებდნენ: შავს, წითელს, ყვითელს, ლურჯსა და თეთრს. კრეტელები უმეტესად მინერალურ საღებავებს ხმარობდნენ (წითელი - ჰემატიტი, ყვითელი – ოქრა, თეთრი – კირი და ა.შ.). ფრესკები, ეგვიპტურ მოხატულობათა მსგავსად, კედლებზე ფრიზულად იყო განლაგებული, მაგრამ კრეტის მხატვრობა ფერადოვნების თვალსაზრისით ეგვიპტური მოხატულობებისაგან განსხვავებულ. მხატვრულ ეფექტს ქმნის, რაც განსხვავებული ტექნიკური ხერხებითაა გამოწვეული. ეგვიპტეში მოხატულობა მშრალ გრუნტზე, წებონარევი საღებავით სრულდებოდა, რის შედეგადაც ფერადოვანი ლაქა მკაფიო, სქელი, ყრუ, გაუმჭვირვალე, თუმც კაშკაშა იყო. კრეტის ფრესკები კი სველ გრუნტზე მინერალური საღებავის თხელი ფენის დადებით იქმნებოდა, რაც გამჭვირვალების, სიმსუბუქის, სიახლის შთაბეჭდილებას ქმნიდა და, თუ შეიძლება ითქვას, მოხატულობათა ერთგვარ „იმპრესიონისტულ“ ეფექტს განსაზღვრავდა. |
| − | ეფექტს ქმნის, რაც განსხვავებული ტექნიკური ხერხებითაა გამოწვეული. ეგვიპტეში მოხატულობა მშრალ გრუნტზე, წებონარევი საღებავით სრულდებოდა, რის შედეგადაც ფერადოვანი ლაქა მკაფიო, სქელი, ყრუ, გაუმჭვირვალე, თუმც კაშკაშა იყო. კრეტის ფრესკები კი სველ გრუნტზე მინერალური საღებავის თხელი ფენის დადებით იქმნებოდა, რაც გამჭვირვალების, სიმსუბუქის, სიახლის შთაბეჭდილებას ქმნიდა და, თუ შეიძლება ითქვას, მოხატულობათა ერთგვარ „იმპრესიონისტულ“ ეფექტს განსაზღვრავდა. | + | |
| − | კრეტელებს არ აინტერესებდათ ფიგურის პროპორციის ზუსტად დაცვა, მათთვის მთავარი იყო სახასიათო მოძრაობის, პლასტიკის | + | კრეტელებს არ აინტერესებდათ ფიგურის პროპორციის ზუსტად დაცვა, მათთვის მთავარი იყო სახასიათო მოძრაობის, პლასტიკის გადმოცემა. ისინი ასევე არ ისწრაფოდნენ ფორმისა და მოცულობის გადმოცემისაკენ; სახვით საშუალებათაგან მათთვის წამყვანი იყო მეტად მოქნილი ხაზი და ლოკალური ფერადოვანი ლაქა. ამის გამო ფიგურები მათ ფრესკებზე უმეტესად სიბრტყობრივი და პირობითია, ზოგჯერ სტილიზებულიც. და მიუხედავად ამისა, რაღაც მაგიური ძალით, ეს მოხატულობები სიცოცხლის გასაოცარ იმპულსს ატარებს, ხოლო ფრესკების მაღალმხატვრული დონე კრეტელთა უდახვეწილეს ესთეტიკურ გრძნობასა და გემოვნებაზე მეტყველებს. |
| − | გადმოცემა. ისინი ასევე არ ისწრაფოდნენ ფორმისა და მოცულობის გადმოცემისაკენ; სახვით საშუალებათაგან მათთვის წამყვანი იყო მეტად მოქნილი ხაზი და ლოკალური ფერადოვანი ლაქა. ამის გამო ფიგურები მათ ფრესკებზე უმეტესად სიბრტყობრივი და პირობითია, ზოგჯერ სტილიზებულიც. და მიუხედავად ამისა, რაღაც მაგიური ძალით, ეს მოხატულობები სიცოცხლის გასაოცარ იმპულსს ატარებს, ხოლო ფრესკების მაღალმხატვრული დონე კრეტელთა უდახვეწილეს ესთეტიკურ გრძნობასა და გემოვნებაზე მეტყველებს. | + | [[ფაილი:Parizeli qali.jpg|thumb|'''პარიზელი ქალი''' <br />კნოსოსის კედლის [[მოხატულობა]] (ძვ. წ. 1450 წ.), ფერაკლიონის მუზეუმი]] |
| − | + | ადრეული ხანის ფრესკები შედარებით მცირე რაოდენობითაა შემორჩენილი. მათთვის დამახასიათებელია მაღალი ფრიზები და შედარებით დიდი ზომის გამოსახულებანი. მაგ., ერთ-ერთი უძველესი ფრესკის (ამნისოსი. ძვ.წ. XVII ს.) სიმაღლე, რომელზეც შროშანებია გამოსახული, 1,8 მეტრს აღწევს, მოგვიანებით კი, ამგვარი ფრიზების გვერდით, შედარებით ვიწროც გვხვდება, სადაც, შესაბამისად ფიგურათა მასშტაბიც შემცირებულია (მაგ., ფრიზის სიმაღლე, რომელზეც გამოსახულია ე.წ. „პარიზელი ქალი“ მხოლოდ 32 სმ-ია). ადრეული ფრესკებისათვის ასევე დამახასიათებელია ხაზგასმული სიბრტყობრიობა, პირობითობა და ერთგვარი სტილიზაცია. ამ რიგის ძეგლთა რიცხვს მიეკუთვნება კნოსოსის სასახლის ფრესკის ფრაგმენტი პირობითი სახელწოდებით | |
| − | ადრეული ხანის ფრესკები შედარებით მცირე რაოდენობითაა შემორჩენილი. მათთვის დამახასიათებელია მაღალი ფრიზები და შედარებით დიდი ზომის გამოსახულებანი. მაგ., ერთ-ერთი უძველესი ფრესკის (ამნისოსი. ძვ.წ. XVII ს.) სიმაღლე, რომელზეც შროშანებია გამოსახული, 1,8 მეტრს აღწევს, მოგვიანებით კი, ამგვარი ფრიზების გვერდით, შედარებით ვიწროც გვხვდება, სადაც, შესაბამისად ფიგურათა მასშტაბიც შემცირებულია (მაგ., ფრიზის სიმაღლე, რომელზეც გამოსახულია ე.წ. „პარიზელი ქალი“ მხოლოდ | + | „ზაფრანის ყვავილის შემგროვებელი“, რომელიც ძვ.წ. 1700-1600 წლებით თარიღდება (აღდგენილია შემორჩენილი ფრაგმენტების მიხედვით). აქ წითელ ფონზე. გამოსახულია მომწვანო-მოცისფრო ფერის ადამიანის ფიგურა. სხეულის ფორმების ანატომიურად სწორად გადმოცემის პრობლემა აქ საერთოდ. არ დგას, ფიგურის პროპორციები სრულიად დარღვეულია. კონტურით მოხაზული სხეული ერთიან ბრტყელ ცისფერ ლაქას წარმოადგენს. ამგვარად, გამოსახულება პირობითია და, მიუხედავად ამისა, მოქნილი ხაზისა და აქტიური მოძრაობის საშუალებით შესანიშნავადაა გადმოცემული სხეულის პლასტიკა. წითელ ფონზე სილუეტურად დატანილი მცენარეების თეთრი ნახატიც თავისუფალი, მოქნილი და ცოცხალია. ხალისიანი ფერების - წითლის, ცისფრისა და თეთრის – ლაქობრივი ურთიერთშეხამება გამოსახულებას მეტად დეკორატიულ, საზეიმო იერს ანიჭებს. |
| − | 32 სმ-ია). ადრეული ფრესკებისათვის ასევე დამახასიათებელია ხაზგასმული სიბრტყობრიობა, პირობითობა და ერთგვარი სტილიზაცია. ამ რიგის ძეგლთა რიცხვს მიეკუთვნება კნოსოსის სასახლის ფრესკის ფრაგმენტი პირობითი სახელწოდებით | + | |
| − | „ზაფრანის ყვავილის შემგროვებელი“, რომელიც ძვ.წ. 1700-1600 წლებით თარიღდება (აღდგენილია შემორჩენილი ფრაგმენტების მიხედვით). აქ წითელ ფონზე. გამოსახულია მომწვანო-მოცისფრო ფერის ადამიანის ფიგურა. სხეულის ფორმების ანატომიურად სწორად გადმოცემის პრობლემა აქ საერთოდ. არ დგას, ფიგურის პროპორციები სრულიად დარღვეულია. კონტურით მოხაზული | + | |
| − | სხეული ერთიან ბრტყელ ცისფერ ლაქას წარმოადგენს. ამგვარად, გამოსახულება პირობითია და, მიუხედავად ამისა, მოქნილი ხაზისა და აქტიური მოძრაობის საშუალებით შესანიშნავადაა გადმოცემული სხეულის პლასტიკა. წითელ ფონზე სილუეტურად დატანილი მცენარეების თეთრი ნახატიც თავისუფალი, მოქნილი და ცოცხალია. ხალისიანი ფერების - წითლის, ცისფრისა და თეთრის – ლაქობრივი ურთიერთშეხამება გამოსახულებას მეტად დეკორატიულ, საზეიმო იერს ანიჭებს. | + | |
კნოსოსის სასახლის კედლებმა ყველაზე დიდი რაოდენობით გვიანმინოსური ხანის ფრესკები შემოგვინახა. ამ ხანაში ფრესკა, თუ შეიძლება ასე ითქვას, „მოედო“ სასახლის კედლებს. რა თქმა უნდა, წინა პერიოდისათვის დამახასიათებელი პირობითი სტილი კვლავ ძალაში რჩება, მაგრამ აშკარად ვლინდება მისწრაფება გამოსახულების რეალურობისაკენ, მეტი ცხოვრებისეული დამაჯერებლობისაკენ. | კნოსოსის სასახლის კედლებმა ყველაზე დიდი რაოდენობით გვიანმინოსური ხანის ფრესკები შემოგვინახა. ამ ხანაში ფრესკა, თუ შეიძლება ასე ითქვას, „მოედო“ სასახლის კედლებს. რა თქმა უნდა, წინა პერიოდისათვის დამახასიათებელი პირობითი სტილი კვლავ ძალაში რჩება, მაგრამ აშკარად ვლინდება მისწრაფება გამოსახულების რეალურობისაკენ, მეტი ცხოვრებისეული დამაჯერებლობისაკენ. | ||
| − | ფრესკებში აშკარად გამოსჭვივის კრეტელთა მდიდარი ფანტაზია, მათ მიერ სამყაროს ცოცხალი და უშუალო აღქმა, მახვილი თვალი და სიცოცხლის სიყვარული. ეს ყოველივე მოხატულობათა ხალისიან ფერადოვნებასა და დეკორატიულობაში ვლინდება. ფრესკებზე გამოსახულია ფერადი ზღაპრული სამყარო ულამაზესი მცენარეებითა და ძალზე ბუნებრივ, სახასიათო მოძრაობაში წარმოდგენილი | + | ფრესკებში აშკარად გამოსჭვივის კრეტელთა მდიდარი ფანტაზია, მათ მიერ სამყაროს ცოცხალი და უშუალო აღქმა, მახვილი თვალი და სიცოცხლის სიყვარული. ეს ყოველივე მოხატულობათა ხალისიან ფერადოვნებასა და დეკორატიულობაში ვლინდება. ფრესკებზე გამოსახულია ფერადი ზღაპრული სამყარო ულამაზესი მცენარეებითა და ძალზე ბუნებრივ, სახასიათო მოძრაობაში წარმოდგენილი ცხოველებით. ამ მხრივ მეტად საინტერესოა ფესტოსის მახლობლად მდებარე აგია ტრიადას სასახლის, ე.წ. „სამეფო ვილის“ ფრესკის ფრაგმენტი, რომელზეც კატა ხეზე მჯდომ ჩიტს ეპარება. აქ, საოცარი სიზუსტითაა „დაჭერილი“ ჩასაფრებული და ნახტომისათვის მომზადებული კატის მოძრაობა, სხეულის სახასიათო პლასტიკა. ფიგურის სილუეტურობისა და სიბრტყობრიობის მიუხედავად მნახველს გასაოცარი რეალობის შეგრძნება იპყრობს და აცვიფრებს მხატვრის მახვილი თვალი და შესრულების ოსტატობა. |
| − | ცხოველებით. ამ მხრივ მეტად საინტერესოა ფესტოსის მახლობლად მდებარე აგია ტრიადას სასახლის, ე.წ. „სამეფო ვილის“ ფრესკის | + | |
| − | ფრაგმენტი, რომელზეც კატა ხეზე მჯდომ ჩიტს ეპარება. აქ, საოცარი სიზუსტითაა „დაჭერილი“ ჩასაფრებული და ნახტომისათვის მომზადებული კატის მოძრაობა, სხეულის სახასიათო პლასტიკა. ფიგურის სილუეტურობისა და სიბრტყობრიობის მიუხედავად მნახველს გასაოცარი რეალობის შეგრძნება იპყრობს და აცვიფრებს მხატვრის მახვილი თვალი და შესრულების ოსტატობა. | + | |
კნოსოსის სასახლის ფრესკებზე „ჟანრული“ სცენებიც უხვად გვხვდება. მათზე გარკვეულწილად ასახულია სასახლის ბინადართა ცხოვრება რელიგიური დღესასწაულები და პროცესიები, თეატრალური წარმოდგენები, ცეკვები ნადიმები და სხვ. | კნოსოსის სასახლის ფრესკებზე „ჟანრული“ სცენებიც უხვად გვხვდება. მათზე გარკვეულწილად ასახულია სასახლის ბინადართა ცხოვრება რელიგიური დღესასწაულები და პროცესიები, თეატრალური წარმოდგენები, ცეკვები ნადიმები და სხვ. | ||
===== გამოყენებითი ხელოვნება ===== | ===== გამოყენებითი ხელოვნება ===== | ||
| − | ასიმეტრია, თავისუფალი, ლაღი, დინამიკური ფორმებისადმი მიდრეკილება, საზეიმო განწყობილება გამოსჭვივის როგორც კრეტის არქიტექტურასა და კედლის მხატვრობაში, ასევე კერამიკულ ნაწარმსა და მის ორნამენტულ შემკულობაში. კერამიკა კრეტის გამოყენებითი ხელოვნების ერთ-ერთი წამყვანი დარგია. უკვე ძვ.წ. III ათასწლეულის მიწურულს კრეტაზე თიხის ჭურჭელი ჩარხზე | + | [[ფაილი:Larnaki 2.png|thumb|140px|კამარესის ლარნაკი]] |
| − | ამოყავდათ. ამის გარდა, სწორედ ამ პერიოდში კრეტელებმა შეიმუშავეს ახალი ტექნოლოგია - ისინი თიხის ნაწარმის ზედაპირს საგანგებო მუქი ლურჯი ან შავი საღებავით ფარავდნენ, რის შედეგადაც ჭურჭელი ერთგვარ ლითონისებურ ბზინვარებას იძენდა და წყალგაუმტარი ხდებოდა, შემდეგ მუქ ფონზე ღია ფერის საღებავით ორნამენტი იხატებოდა. | + | ასიმეტრია, თავისუფალი, ლაღი, დინამიკური ფორმებისადმი მიდრეკილება, საზეიმო განწყობილება გამოსჭვივის როგორც კრეტის არქიტექტურასა და კედლის მხატვრობაში, ასევე კერამიკულ ნაწარმსა და მის ორნამენტულ შემკულობაში. კერამიკა კრეტის გამოყენებითი ხელოვნების ერთ-ერთი წამყვანი დარგია. უკვე ძვ.წ. III ათასწლეულის მიწურულს კრეტაზე თიხის ჭურჭელი ჩარხზე ამოყავდათ. ამის გარდა, სწორედ ამ პერიოდში კრეტელებმა შეიმუშავეს ახალი ტექნოლოგია - ისინი თიხის ნაწარმის ზედაპირს საგანგებო მუქი ლურჯი ან შავი საღებავით ფარავდნენ, რის შედეგადაც ჭურჭელი ერთგვარ ლითონისებურ ბზინვარებას იძენდა და წყალგაუმტარი ხდებოდა, შემდეგ მუქ ფონზე ღია ფერის საღებავით ორნამენტი იხატებოდა. |
| − | + | ||
ძვ.წ. II ათასწლეულის მიწურულიდან კრეტელები ამ ხერხით უამრავ კერამიკულ ნაწარმს ამზადებდნენ; მათ „კამარესის ლარნაკებს“ უწოდებენ, იმ დასახლების სახელწოდების მიხედვით, რომლის სიახლოვეს მდებარე გამოქვაბულშიც არქეოლოგებმა პირველად აღმოაჩინეს აშ სტილის ნიმუშები. ისინი, ძირითადად, შუამინოსური პერიოდით, ძვ.წ. XIX-XVIII სს-ებით თარიღდება. | ძვ.წ. II ათასწლეულის მიწურულიდან კრეტელები ამ ხერხით უამრავ კერამიკულ ნაწარმს ამზადებდნენ; მათ „კამარესის ლარნაკებს“ უწოდებენ, იმ დასახლების სახელწოდების მიხედვით, რომლის სიახლოვეს მდებარე გამოქვაბულშიც არქეოლოგებმა პირველად აღმოაჩინეს აშ სტილის ნიმუშები. ისინი, ძირითადად, შუამინოსური პერიოდით, ძვ.წ. XIX-XVIII სს-ებით თარიღდება. | ||
| − | + | [[ფაილი:Kamaresis larnakebi.png|thumb|130პქ|მარცხნივ|კამარესის ლარნაკი]] | |
კამარესის კერამიკის ორნამენტულ დეკორში ხშირად გვხვდება სპირალის მოტივი, რომელიც, როგორც ცნობილია, ფართოდაა გავრცელებული მთელ ძველ აღმოსავლეთში და მზის ბრუნვისა და მცხუნვარების აღშნიშვნელია. როგორც ჩანს, ამ მოტივს ეგეოსის სამყაროც კარგად იცნობს. და, საკუთარი მხატვრული პრინციპების შესაბამისად, უზადო მხატვრული ალღოთი და გემოვნებით | კამარესის კერამიკის ორნამენტულ დეკორში ხშირად გვხვდება სპირალის მოტივი, რომელიც, როგორც ცნობილია, ფართოდაა გავრცელებული მთელ ძველ აღმოსავლეთში და მზის ბრუნვისა და მცხუნვარების აღშნიშვნელია. როგორც ჩანს, ამ მოტივს ეგეოსის სამყაროც კარგად იცნობს. და, საკუთარი მხატვრული პრინციპების შესაბამისად, უზადო მხატვრული ალღოთი და გემოვნებით | ||
იყენებს კიდეც. ამის შესანიშნავი ნიმუშია ლარნაკი ფესტოსიდან (დაახლოებით ძვ.წ. 1800 წ.) | იყენებს კიდეც. ამის შესანიშნავი ნიმუშია ლარნაკი ფესტოსიდან (დაახლოებით ძვ.წ. 1800 წ.) | ||
| ხაზი 75: | ხაზი 81: | ||
კამარესის კერამიკამ დაახლოებით 300 წელი იარსება და ძველი სასახლეების განადგურებასთან ერთად. მისo წარმოება უეცრად შეწყდა. | კამარესის კერამიკამ დაახლოებით 300 წელი იარსება და ძველი სასახლეების განადგურებასთან ერთად. მისo წარმოება უეცრად შეწყდა. | ||
| − | + | [[ფაილი:Knososis qalRmerTi.png|thumb|100px|ქალღმერთი ან ქურუმი ქალი გველებით კნოსოსი]] | |
კრეტის კერამიკა განსაკუთრებულ. აღმავლობას გვიანმინოსურ პერიოდში აღწევს. ძვ.წ. XVI ს-დან კერამიკული ჭურჭლის შემკულობაში ჩნდება სიახლეები: ნახატი ამიერიდან სრულდება მუქი ყავისფერი საღებავით ღია ფონზე, რის გამოც გამოსახულებები სილუეტურად აღიქმება. თვით კერამიკული ჭურჭლის ფორმები ძალზე მრავალფეროვანი ხდება, მაგრამ ერთ საერთო ნიშანს | კრეტის კერამიკა განსაკუთრებულ. აღმავლობას გვიანმინოსურ პერიოდში აღწევს. ძვ.წ. XVI ს-დან კერამიკული ჭურჭლის შემკულობაში ჩნდება სიახლეები: ნახატი ამიერიდან სრულდება მუქი ყავისფერი საღებავით ღია ფონზე, რის გამოც გამოსახულებები სილუეტურად აღიქმება. თვით კერამიკული ჭურჭლის ფორმები ძალზე მრავალფეროვანი ხდება, მაგრამ ერთ საერთო ნიშანს | ||
ყველა მათგანი ინარჩუნებს; ესაა ფორმის საოცარი შოქნილობა და დინამიკურობა. დაბალი და მუცელგანიერი თუ მაღალი და მოხდენილი ფორმის შქონე ჭურჭელი ფორმის დენადობის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ორნამენტი კი საოცარი ორგანულობით ეხაშება მას. კერამიკული დეკორი ხაზს უსვამს თვით ჭურჭლის ფორმას. | ყველა მათგანი ინარჩუნებს; ესაა ფორმის საოცარი შოქნილობა და დინამიკურობა. დაბალი და მუცელგანიერი თუ მაღალი და მოხდენილი ფორმის შქონე ჭურჭელი ფორმის დენადობის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ორნამენტი კი საოცარი ორგანულობით ეხაშება მას. კერამიკული დეკორი ხაზს უსვამს თვით ჭურჭლის ფორმას. | ||
| ხაზი 83: | ხაზი 89: | ||
===== ქანდაკება ===== | ===== ქანდაკება ===== | ||
| + | ჩვენ შევეხეთ კრეტის ხუროთმოძღვრებას, კედლის მხატვრობას, კერამიკას, მაგრამ ვერაფერს ვიტყვით მონუმენტური ქანდაკების შესახებ იმ უბრალო მიზეზის გამო, რომ კრეტელებს ის ან არც ჰქონიათ, ან უბრალოდ. მას ჩვენამდე არ მოაღწევია. თუმცა კი, უფრო სარწმუნო ჩანს, რომ კრეტელები არ ქმნიდნენ თავიანთი ღმერთებისა და მმართველების შონუმენტურ გამოსახულებებს (თუ არ ჩავთვლით კნოსოსში აღმოჩენილ, ქვისაგან გამოთლილ ხარის უზარმაზარ წყვილ რქას, რომელიც ღია ცის ქვეშ იდგა). | ||
| + | |||
| + | როგორც ჩანს, დიდი ზომის კერპი უცხო იყო მათი რელიგიისათვის, სამაგიეროდ უხვად გვხვდება მცირე პლასტიკის ნიმუშები. გათხრებისას აღმოჩნდა ფაიანსისაგან დამზადებული ქალების მცირე ზომის (30 სმ-ის სიმაღლის) შეღებილი ფიგურები, რომლებსაც ძალზე წვრილი წელი და მოშიშვლებული მკერდი აქვთ; ტანთ ლამაზი კაბები აცვიათ, თავს ულამაზესი ვარცხნილობა უმშვენებთ, ზემოთ აპყრობილ ხელებში კი გველები უჭირავთ. | ||
| + | |||
| + | ===== რელიგია ===== | ||
| + | [[ფაილი:Minosuri ritoni.png|thumb|მარცხნივ|მინოსური რიტონი]] | ||
| + | როგორი იყო კრეტელთა რელიგია? ეს, ჩვენთვის პრაქტიკულად უცნობია. მათი რელიგიური წარმოდგენების შესახებ ჩვენი ცოდნის | ||
| + | ლამის ერთადერთი წყარო ხელოვნების ნიმუშებია. კრეტაზე ტაძრის მსგავსი ნაგებობების კვალიც კი არ არის. ეს ხალხი თავის ღმერთებს თაყვანს სცემდა მიუვალ ადგილებში – გამოქვაბულებში, უფრო ხშირად კი მთის წვერზე და საკრალურ ტევრებში, ანუ რიტუალებს ისინი უმეტესად ღია ცის ქვეშ ატარებდნენ. ამის გარდა, როგორც ჩანს, აქ რელიგიურ-მაგიური ქმედება ყოველდღიური ცხოვრების, ყოფის განუყოფელი ნაწილიც იყო. კნოსოსის სასახლე ერთდროულად იყო ეკონომიკური, სამეურნეო, სავაჭრო, პოლიტიკური ცენტრი, მმართველის რეზიდენცია და ამავე დროს - რელიგიური ცენტრიც. ასეთი დასკვნის გამოტანის საშუალებას გვაძლევს კნოსოსის სასახლის დასავლეთის ფრთაში სხვადასხვა დანიშნულების სათავსებში დადასტურებული სამსხვერპლოები, საკურთხევლები, კედლებზე გამოსახული სარიტუალო სცენები. სწორედ ხელოვნების ნიმუშებიდან გამომდინარე, ჩვენთვის სრულიად ნათელი ხდება, რომ აქ ძალზე ძლიერი იყო ხარის კულტი. ამის დასტურია კნოსოსის დიდი სასახლიდან 230 მ-ის დაშორებით მდებარე მცირე სასახლეში აღმოჩენილი შავი სტეატიტისაგან დამზადებული ხარის თავის ფორმის სარიტუალო ჭურჭელი - [[რიტონი]] (დაახლოებით ძვ.წ. 1500 წ.). ხარი ასევე ხშირად გვხვდება ფრესკებსა და კერამიკულ ნაწარმზე; ზოგან ის მშვიდად ძოვს, ზოგან გარბის, ზოგან კი ადამიანებთან ბრძოლაშია ჩაბმული. ხარი მონაწილეობს კრეტასთან დაკავშირებულ მითებშიც: ზევსი ევროპეს მოტაცებისას სწორედ ხარად გადაიქცა, მინოტავროსიც ხომ ხარკაცია. ამგვარად, ხარი კრეტელთა ერთგვარ ემბლემადაც კი შეგვიძლია | ||
| + | განვიხილოთ. იგი მათთვის მისტერიული ცხოველია, რომელიც, როგორც ხელოვნების ნიმუშებიდან ჩანს, სასახლის ყოველდღიურობის მონაწილე გახლდათ. აქედან გამომდინარე ჩნდება კითხვა – ხომ არ იყო თვით კნოსოსის სასახლე მისტერიულ ქმედებათა ადგილი, სადაც ეგვიპტის ჩაკეტილი, ეზოთერული რიტუალების საპირისპიროდ, მისტერიას უფრო გახსნილი, საყოველთაო ხასიათი ჰქონდა? ეს კითხვა ჯერჯერობით უპასუხოდ რჩება, შაგრამ ერთი რამ ცხადია. კრეტაზე კვალიც კი არ არის იმ მკაცრად რეგლამენტირებული, ყველაფერზე მაღლა მდგომი რელიგიისა, რომელსაც ჩვენ ეგვიპტეში შევხვდით; აქ არც აღმოსავლური დესპოტიებისათვის (ეგვიპტე, | ||
| + | შუამდინარეთი) დამახასიათებელი ქურუმთა ძლიერი კასტის არსებობა დასტურდება. შესაძლოა, კრეტაზე რაღაც სხვა რელიგიის ჩვენთვის უცნობი ფორმა არსებობდა, რომელიც ეგვიპტის მკაცრ კანონიკურ წესებთან შედარებით მეტი თავისუფლებითა და სამყაროსა და ყოფიერებისადმი ხალისიანი, ცოცხალი დამოკიდებულებით გამოირჩეოდა. რაც ხელოვნების ნიმუშებში შესანიშნავადაა ასახული. | ||
| + | ამ მხრივ, ეგვიპტეს „სიკვდილის არსის წვდომის“ ცივილიზაცია შეიძლება ვუწოდოთ. კრეტას კი - „სიცოცხლის არსის წვდომის“ კულტურა და მით უფრო საოცარია ამ კულტურის დაღუპვის ფაქტი. | ||
| + | |||
| + | ===== კრეტის კულტურის დასასრული ===== | ||
| + | ძვ.წ. XVI ს-ის მიწურულს უეცარმა კატასტროფამ თითქოს ერთი ხელის მოსმით გაანადგურა კრეტის კულტურა. მისი დაღუპვის შესახებ მრავალი მოსაზრება არსებობს; უკანასკნელი გამოკვლევების მიხედვით, კრეტა ჯერ უძლიერესმა მიწისძვრამ დააზიანა, ხოლო შემდგომ მასთან ახლოს. მდებარე კუნძულ თერაზე ვულკანის ამოფრქვევისა და კუნძულის დიდი ნაწილის წყალში ჩაძირვის შედეგად წარმოქმნილმა უზარმაზარმა ტალღამ, რომელმაც ნახევარ საათში მოაღწია კრეტამდე, მისი ჩრდილოეთი სანაპირო მთლიანად გაანადგურა. ვარაუდობენ, რომ ეს ძვ.წ. 1520 წელს მოხდა. ასეა თუ ისე, ფაქტია, რომ ძვ.წ. XV ს-დან აქ უკვე აქაველები მოსახლეობენ, რომლებმაც აითვისეს კრეტის კულტურა და გადააჭდეს იგი საკუთარს. მათ აიღეს კრეტელთა [[დამწერლობა|დამწერლობის]] სისტემა და მიუსადაგეს საკუთარ [[ენა (მეტყველება)|ენა]]სა და [[მეტყველება]]ს. მათ კრეტელებისაგან აითვისეს ფრესკის ტექნიკა, ლარნაკების მხატვრობა და ა.შ. | ||
| + | |||
| + | ==== ელადური კულტურა ==== | ||
| + | ===== ელადური კულტურის პერიოდიზაცია ===== | ||
| + | * ადრეელადური კულტურა – ძვ.წ. 2600-1850 წწ | ||
| + | * შუაელადური კულტურა – ძვ.წ. 1850-1600 წწ | ||
| + | * გვიანელადური ანუ მიკენური კულტურა ძვ.წ. 1600-1200 წწ | ||
| + | |||
| + | კრეტის ცივილიზაციის დაღუპვის შემდეგ ესტაფეტა გადაეცემა. ე.წ. ელადურ კულტურას, რომლის ცენტრებად გვევლინება მატერიკული საბერძნეთის აქაველთა ციხე-ქალაქები – მიკენი, ტირინსი და პილოსი. მართალია, ეგეოსის ზღვის აუზში ამ დროს მათ მეტოქეობას უწევს ქალაქი ტროა, მაგრამ [[ტროას ომი]]ს შემდგოშ საბოლოოდ ჰეგემონები ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე, პელოპონესოსის ჩრდილოეთ ნაწილში მოსახლე აქაველები ხდებიან. მათი კულტურა ეგეოსური კულტურის ერთ-ერთ განშტოებას წარმოადგენს და განვითარების საკუთარ გზას გადის. | ||
| + | |||
| + | ===== არქიტექტურა ===== | ||
| + | [[ფაილი:LomTa karibWe.png|thumb|200პქ|წარწერის ტექსტი]] | ||
| + | აქაველთა კულტურა საგრძნობლად განსხვავდება მინოსურისაგან ― არქიტექტურა ბევრად უფრო მკაცრი და პირქუშია, ფერწერა – უფრო მშრალი და თავშეკავებული. | ||
| + | |||
| + | კრეტის დასახლებებს არ გააჩნდა სათავდაცვო ნაგებობანი, [[გალავანი|გალავნები]], რადგან კრეტა კუნძული იყო და მისი გალავნის ფუნქციას ძლევამოსილი [[ფლოტი]] ასრულებდა. ზღვას მოშორებული მიკენისა და ტირინსის სასახლეები კი უკვე ნამდვილი [[ციხესიმაგრე]]ებია. ისინი მაღალ ბორცვებზე იყო განლაგებული და უზარმაზარი, ხუთ-ექვსტონიანი ქვებისაგან ნაგები გალავნებით იყო გარშემორტყმული. მოგვიანებით ბერძნებმა ასეთ დასახლებას [[აკროპოლისი]] უწოდეს, რაც ზედა ქალაქს ნიშნავს. ჰომეროსი ტირინსს „კედელმაგარს“ უწოდებს, პავსანიასი კი მის კედლებს პირამიდებს ადარებს. ბერძნები ოდითგანვე აღფრთოვანებულნი იყვნენ ამ თავდაცვითი ნაგებობებით და თვლიდნენ, რომ ისინი ლიკიელმა ერთთვალა [[კიკლოპები|კიკლოპებმა]] (ციკლოპებმა) ააგეს. [[სტრაბონი]] მოგვითხრობს, რომ ტირინსის ციხესიმაგრის მშენებლობაში შვიდი ციკლოპი იღებდა მონაწილეობას და მათ გასტეროქეიროსებს (მუცელხელებს) უწოდებდნენ, რადგან ისინი სარჩო-საბადებელს ფიზიკური შრომით ანუ საკუთარი ხელებით მოიპოვებდნენ. მეცნიერები მშრალი წყობით ნაგებ ამგვარ კედლებს ციკლოპურს უწოდებენ. | ||
| + | |||
| + | ტირინსის ციხესიმაგრე მაღალ კლდოვან პლატოზე მდებარეობდა, მას გარს ერტყა უზარმაზარი მუქი რუხი ქვებით (ზოგიერთი ლოდი 12 ტონას იწონის) ნაშენი მძლავრი გალავანი, რომლის სიგანე ალაგ-ალაგ 17 მეტრს აღწევდა და მასში საკუჭნაოები და იარაღის საწყობები იყო განთავსებული. ბორცვის ფერდობზე, ქვემოთ მოწყობილი იყო შესასვლელი, საიდანაც კლდეში გათხრილი საიდუმლო გვირაბით აკროპოლისს უკავშირდებოდნენ. | ||
| + | [[ფაილი:Ciklopuri qvis wyoba.png|thumb|მარცხნივ|200პქ|ციკლოპური კედელი]] | ||
| + | ტირინსის აკროპოლისს ტოლს არ უდებდა მიკენისაც, რომელიც ტირინსიდან 15 კმ-ის მოშორებით მდებარეობს. ეს ქალაქი, რომელსაც ჰომეროსი „ოქრომრავალსა“ და „ხალხმრავალს“ უწოდებდა, ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი დასახლება იყო იმ დროს. მიკენის აკროპოლისს განსაკუთრებული მდებარეობა აქვს: იგი საკმაოდ მაღალ ბორცვზეა განლაგებული და მედიდურად გადმოჰყურებს მის გარშემო გაშლილ ველებს. უზარმაზარი მოოქროსფრო ლოდებით ნაგები გალავანი 900 მეტრის სიგრძისაა, კედლების სიგანე კი 6 მეტრს აღწევს. | ||
| + | |||
| + | |||
| + | მიკენის ციხესიმაგრის ცენტრალურ შესასვლელს წარმოადგენს ჭიშკარი, რომელიც ძვ.წ. XIV ს-ით თარიღდება. გალავნის მასიურ კედელში დატანებულ განიერ კარს ზემოდან ქვის დიდი კოჭი ადევს, მის თავზე კი მოთავსებულია სამკუთხა [[ქვიშაქვა|ქვიშაქვის]] ფილა ზედ დატანილი რელიეფური გამოსახულებებით: | ||
| + | |||
| + | ცენტრში განლაგებული სვეტი - მიკენის მმართველთა სიმბოლო, მის ორივე მხარეს კი – ყალყზე შემდგარი ლომების ფიგურები. „ლომების ჭიშკარი“ - ასე უწოდებენ მას. 24 სიმეტრიული ჰერალდიკური კომპოზიცია ლომების მასიური, მძლავრი ფიგურებით კარგად ეხამება ციკლოპური გალავნის მკაცრსა და მონუმენტურ ხასიათს. ეს გამოსახულება მრავალმხრივაა მნიშვნელოვანი. | ||
| + | პირველ რიგში იმით, რომ იგი მონუმენტური სკულპტურის ერთადერთი ნიმუშია მთელ ეგეოსურ კულტურაში. ამის გარდა, კრეტისაგან განსხვავებით, სადაც ხარის კულტი იყო წამყვანი, აქ, როგორც ჩანს, ლომი ინაცვლებს წინა პლანზე. და ბოლოს, | ||
| + | ეს ჭიშკარი მეტად მნიშვნელოვანია წმინდა კონსტრუქციული თვალსაზრისითაც, რადგან აქ პირველადაა გამოყენებული ერთი მეტად საინტერესო არქიტექტურული ხერხი: ბრტყელი, შედარებით მსუბუქი, სამკუთხა რელიეფური ფილის კარის ღიობის თავზე მოთავსებით ხუროთმოძღვარმა შეამცირა დატვირთვა მასიურ განივ კოჭზე და ამით შეამსუბუქა კონსტრუქცია კარის თავზე. | ||
| + | |||
| + | ლომების ჭიშკრიდან გზა მიემართება ბორცვის წვერისაკენ, სადაც სამეფო სასახლეა აღმართული. აკროპოლისის ცენტრალურ ნაგებობას სწორედ ეს იმ დროის ტიპური საპარადო ნაგებობა წარმოადგენს. კნოსოსის სასახლის თავისუფალი გეგმარებისაგან განსხვავებით, მიკენის (და საერთოდ აქაველთა) სასახლეს, მკაცრად მოწესრიგებული გეგმარება აქვს. სასახლის ცენტრალურ ბირთვს წარმოადგენს | ||
| + | ე.წ. [[მეგარონი]] – საპარადო დარბაზი, სადაც იღებდნენ სტუმრებს, აღნიშნავდნენ დღესასწაულებს, მართავდნენ ნადიშებს. ეს არის გეგმით სწორკუთხა მოზრდილი დარბაზი (12x13 მ) კერიით ცენტრში. კერიის გარშემო იდგა ოთხი სვეტი, რომლებსაც გადახურვა ეყრდნობოდა, ხოლო კერიის თავზე დატოვებული [[ღიობი]]დან შუქი შემოდიოდა და კვამლი გადიოდა. მეგარონს წინ ჰქონდა საკმაოდ მოზრდილი დერეფანი, რომლის წინა [[ფასადი]] ორი სვეტით იყო გაფორმებული. სვეტები გვერდით კედლებს - [[ანტები (არქიტექტურა)|ანტებს]] - შორის იდგა. მეგარონის გარშემო თავმოყრილი იყო სხვადასხვა დანიშნულების ოთახები: მოსასვენებელი ოთახები სტუმრებისათვის, საცხოვრებელი პალატები, სააბაზანოები, საკუჭნაოები, დერეფნები და სხვ. აღსანიშნავია, რომ გალავნის კედლებისაგან განსხვავებით, სასახლეები ნაგები იყო გამოუმწვარი [[აგური (სამშენებლო მასალა)|აგური]]თ და გამაგრებული იყო ხის [[კარკასი]]თ. გარედან კი კედლები ილესებოდა და ზოგჯერ იხატებოდა კიდეც. | ||
| + | |||
| + | სამეფო სასახლის გარშემო განლაგებული იყო წარჩინებულთა სახლები, ხოლო გალავნის გარეთ, ფერდობსა და ბორცვის ძირში მდებარეობდა ქვედა ქალაქი, სადაც უბრალო ხალხი ცხოვრობდა. | ||
| + | |||
| + | ასეთივე სასახლეები აღმოჩენილია ტირინსსა და პილოსში. ისინი ძვ.წ. XVII - XV სს-ებით თარიღდება. | ||
| + | |||
| + | ===== სამარხები ===== | ||
| + | [[ფაილი:MIKENURI SAMARXEBI.png|thumb|მიკენური ჭის ტიპის სამარხები]] | ||
| + | მიკენის აკროპოლისის კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი ატრიბუტია მიკენის მეფეთა სასაფლაო, რომელიც ლომების ჭიშკართან ახლოს | ||
| + | მდებარეობს. აქ წრეზე განლაგებული ე.წ. ჭის ტიპის სამარხები აღმოჩნდა. მათგან რამდენიმე (5 სამარხი, ე.წ. წრე A) ჯერ კიდევ შლიმანმა გათხარა 1876 წელს. მოგვიანებით, 1952-1954 წწ-ში აქ ამგვარი სამარხების კიდევ ერთ რიგს მიაკვლიეს (წრე B). მიწაში ღრმად განლაგებულ სწორკუთა სამარხ კამერაში მოხვედრა ვერტიკალური თხრილით თუ შეიძლებოდა. ამიტომაც უწოდებენ მათ ჭის | ||
| + | ტიპია ანუ „შახტურ“ სამარხებს. ამ სამარხებში უძვირფასესი განძი აღმოჩნდა: [[ვერცხლი]]სა და ოქროს თასები, დიადემები, ნიღბები, ინკრუსტირებული ოქროს [[დაშნა (ცივი იარაღი)|დაშნები]] და მრავალი სხვა. აკი მოგვითხრობს კიდეც ჰომეროსი თავის პოემებში მიკენის მმართველთა ურიცხვ სიმდიდრეზე. ეს ნივთები ნათლად მეტყველებს მიკენელ დიდგვაროვანთა ცხოვრების წესსა და მათ მისწრაფებაზე ფუფუნებისაკენ. სწორედ განძის სიმდიდრემ აფიქრებინა შლიმანს, რომ მან ლეგენდარული აგამემნონის სამარხი აღმოაჩინა, მაგრაშ შემდგომმა კვლევამ დაადასტურა, რომ ეს სამარხები უფრო ადრინდელ ხანას, ძვ.წ. XVI ს-ს განეკუთვნებოდა. | ||
| + | |||
| + | ჭის ტიპის სამარხებში აღმოჩენილი ნივთების სტილი მეტად დახვეწილია, მაგრამ მკაცრი და თავშეკავებული. მათგან განსაკუთრებულ ინტერესს იმსახურებს ოქროს ნიღბები, რომლებითაც წარჩინებული წრის მიცვალებულებს სახეები ჰქონდათ დაფარული. | ||
| + | |||
| + | მიკენის ჭის ტიპის სამარხებთან შედარებით არქიტექტურული თვალსაზრისით ბევრად უფრო საინტერესოა ოდნავ მოგვიანებით, ძვ.წ. XV ს-იდან პელოპონესოსში გავრცელებული გუმბათური სამარხები, ე.წ. [[თოლოსი|თოლოსები]]. ეს არის ყორღანული მიწაყრილის ქვეშ მოქცეული წრიული გეგმარების მქონე სამარხი დარბაზები, რომლებიც გადახურულია კარგად გათლილი ქვებისაგან ნაშენი [[ცრუ გუმბათი]]თ ანუ გუმბათური თაღით. მიკენში ამ ტიპის ცხრა სამარხია დადასტურებული. ფიქრობდნენ, რომ ეს ელინთა ლეგენდარული მეფეების – [[პელოფსი]]ს, [[ატრევსი]]სა და [[აგამემნონი]]ს – ურიცხვი ძვირფასეულობით სავსე სამარხები უნდა ყოფილიყო, მაგრამ ყველა მათგანი გაძარცვული აღმოჩნდა. | ||
| + | |||
| + | მათ შორის ყველაზე ცნობილია ე.წ. ატრევსის საგანძური, რომელიც დაახლოებით ძვ.წ. 1300 წლით თარიღდება. წრიული გეგმარების მქონე სამარხი კამერა-დარბაზი საკმაოდ მოზრდილია; გადახურულია გუმბათური ქვის [[კამარა|კამარით]], რომლის | ||
| + | სიმაღლე 13,2 მ-ს შეადგენს, ხოლო დიამეტრი 14,5 მ-ია; ქვები უზადოდაა გათლილი, წყობა კი ზედმიწევნით ზუსტია. შიდა სივრცე სადაა, თავისებურად დიდებული; აქ შესული ადამიანი გარე სამყაროსაგან სრულიად მოწყვეტილად გრძნობს თავს. ამ სამარხი დარბაზისაკენ მივყავართ დიდი, უხეშად გათლილი ქვებისაგან ნაგებ დერეფანს − [[დრომოსი|დრომოსს]], რომლის სიგრძე 36 მ-ია, სიგანე კი - 6 მ. ატრევსის საგანძური ყველაზე დიდი გუმბათური თაღით. გადახურული ჩვენთვის ცნობილი ნაგებობაა. ახ.წ. II ს-ში აშენებულ რომის პანთეონამდე. | ||
| + | |||
| + | ===== ფერწერა და კერამიკა ===== | ||
| + | არქიტექტურისგან განსხვავებით, მიკენური ფერწერა უფრო ახლოს დგას მინოსურთან, მაგრამ სხვაობა აქაც საგრძნობია. მიკენის ფრესკებში ნადიმებსა და გართობის სცენებს სჭარბობს ნადირობისა და ბრძოლის სცენები. მხატვრული თვალსაზრისით მიკენური ფრესკები, რა თქმა უნდა, პირველობას კნოსოსის სასახლის მხატვრობას უთშობს. მიკენურ ფრესკებში ფიგურები „უფრი სტატიკურია, ნახატი − უფრო მშრალი, ნაკლებმოქნილი. | ||
| + | |||
| + | კერამიკული ნაწარმი და ნახატიც, მინოსურისაგან განსხვავებით, უფრო პირობითია, ორნამენტული და გარკვეულ რიტმს დამორჩილებული, რის გამოც ის ზღვარგადასული სიცოცხლე და სიხალისე, რაც მინოსური ხელოვნების უტყუარი ნიშანი იყო, მიკენური კულტურისათვის უცხოა. | ||
| + | |||
| + | ===== აქაველთა ქალაქების დაცემა ===== | ||
| + | აქაველთა სახელმწიფოების აღმავლობის პერიოდი ძვ.წ. XV-XIII სს-ზე მოდის. მათ შორის ყველაზე დიდი ძალითა და გავლენით მიკენი გამოირჩეოდა. ძვ.წ. XIV ს-ში აქაველთა კოლონიები აღმოცენდა ეგეოსის ზღვის კუნძულებსა და მცირე აზიის სანაპიროზე. ძვ.წ. XIII ს-ის II ნახევარში აქაველებმა საბედისწერო დარტყმა მიაყენეს ხეთების სახელმწიფოს მცირე აზიაში. ამავე პერიოდში, | ||
| + | დაახლ. ძვ.წ. XII ს-ში გაილაშქრეს მათ ტროელთა წინააღმდეგაც. სწორედ ამ ლაშქრობის შესახებ მოგვითხრობს ჰომეროსი თავის „ილიადაში“. ტროას ომიდან დაახლოებით 100 წლის შემდეგ, ძვ.წ. XII ს-ში ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ჩრდილო ნაწილიდან ამ ტერიტორიაზე შემოიჭრნენ ბარბაროსი ტომები − დორიელები. ისინი განვითარების ბევრად უფრო დაბალ საფეხურზე იყვნენ; მაგრამ | ||
| + | სამაგიეროდ, [[რკინა|რკინის]] დამუშავების საიდუმლოს ფლობდნენ და იარაღიც რკინისა ჰქონდათ. მათ გაძარცვეს, დაანგრიეს და გადაწვეს აქაველთა მდიდარი ქალაქები. მხოლოდ მიკენის აკროპოლისმა გაუძლო პირველ შემოტევებს, მაგრამ ძვ.წ. XII ს-ის | ||
| + | ბოლოს ისიც დაეცა. | ||
| + | |||
| + | ამით დასრულდა ეგეოსური ცივილიზაცია. ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე კი კულტურული ცხოვრება კარგა ხნით „მიყუჩდა“. ამ პერიოდს, ძვ.წ. XII-VIII სს-ებს, მეცნიერები პირობითად ჰომეროსის ხანას ან „ბნელ წლებს“ უწოდებენ. ეს საკმაოდ რთული ეტაპია, ერთგვარი პაუზაა, რომლის დროსაც რამდენიმე საუკუნის განშავლობაში შეწყდა დიდი მშენებლობანი, მივიწყებული იყო დამწერლობა; მიმდინარეობდა ცალკეული ეთნიკური ჯგუფების, მომხდურებისა და დამხვდურების, ასიმილაციის ხანგრძლივი პროცესი და რომლის წიაღშიც, გარკვეულწილად, მზადდებოდა ახალი ელინური ცივილიზაცია. | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | ==წყარო== | ||
| + | [[ხელოვნებია ისტორია]] | ||
| + | [[კატეგორია:ეგეოსის ცივილიზაცია]] | ||
| + | [[კატეგორია:ბრინჯაოს ხანის ბერძნული კულტურა]] | ||
მიმდინარე ცვლილება 15:44, 24 ოქტომბერი 2025 მდგომარეობით
ეგეოსის კულტურა (კრეტა-მიკენის კულტურა) – ბერძნული კულტურა ცარიელ ადგილზე არ წარმოშობილა; მას წინ უსწრებდა ხანგრძლივი პერიოდი, მდიდარი და თვითმყოფადი ცივილიზაცია, რომლის სიღრმეშიც ძევს ანტიკურობის ფესვები. ეს ცივილიზაცია ეგეოსურ კულტურად იწოდება, რადგან მისი გავრცელების არეალი სწორედ ეგეოსის ზღვის აუზი გახლდათ – თვით მატერიკული საბერძნეთი, ეგეოსის ზღვაში გაბნეული კუნძულები და მცირე აზიის სანაპირო ზოლი. ეს კულტურა ხანგრძლივ პერიოდს – ძვ.წ. III-II ათასწლეულებს მოიცავდა.
ძვ.წ. III ათასწლეულში ხმელთაშუა ზღვის აუზში მეცნიერები სამ კულტურულ განშტოებას გამოყოფენ:
- კიკლადის კუნძულებზე აღმოცენებული კულტურა;
- კუნძულ კრეტასა და მის მიმდებარე კუნძულებზე გავრცელებული ე.წ. მინოსური კულტურა;
- ე.წ. ელადური კულტურა, რომელიც მატერიკულ საბერძნეთს უკავშირდებოდა.
თავდაპირველად ეგეოსური კულტურის ცენტრს კუნძული კრეტა წარმოადგენდა, მოგვიანებით კი მატერიკული საბერძნეთის ქალაქები - მიკენი და ტირინსი. ამიტომაც ეგეოსურ კულტურას, მისი ძირითადი ცენტრების სახელების მიხედვით, კრეტა-მიკენურსაც უწოდებენ.
ეგეოსის სამყაროს ისტორიის მრავალი საკითხი ჯერ კიდევ ბურუსითაა მოცული, თუმცა ზოგი რამ უდავოა. აქ არ გვხვდება აღმოსავლური დესპოტიების მსგავსი დიდი ცენტრალიზებული სახელმწიფოები, ეგეოსის სამყაროს ცენტრები ცალკეულ მცირე სახელმწიფოებს წარმოადგენდნენ, რომელთა სათავეში მეფეები (ბასილევსები) იდგნენ. ამ სახელმწიფოთა წყობა კი, როგორც ვარაუდობენ მონათმფლობელური უნდა ყოფილიყო.
სარჩევი |
[რედაქტირება] მინოსური კულტურა
[რედაქტირება] მინოსური კულტურის პერიოდიზაცია
კრეტის კულტურაში სამი ძირითადი პერიოდი გამოიყოფა:
- ადრემინოსური პერიოდი ძვ.წ. 2600-2000 წწ
- შუამინოსური პერიოდე - ძვ.წ. 2000-1500 წწ.
- გვიანმინოსური პერიოდი — ძვ.წ. 1500-1200 წწ
პერიოდების სახელწოდება პირობითია: და ლეგენდარული მეფის, მინოსის სახელიდან მომდინარეობს.
[რედაქტირება] ჰაინრიხ შლიმანს აღმოჩენა
მან იცოდა, რომ ამისათვის ცოდნა და მატერიალური სახსრები იყო საჭირო. ამიტომაც, ერთი მხრივ იგი თვითგანათლებას ეწეოდა, სწავლობდა ენებს, ისტორიას, ხოლო მეორე მხრივ, კომერციულ საქმიანობას მისდევდა და მსოფლიოში ერთ-ერთი უმდიდრესი ადამიანი გახდა. მხოლოდ ამის შემდეგ, 46 წლის ასაკში მან თავი დაანება ვაჭრობას და ტროას საძებნელად. გაემგზავრა. მთელი დარჩენილი ცხოვრება შლიმანმა არქეოლოგიას მიუძღვნა. შლიმანის დროს ჰომეროსის პოემაში მოთხრობილი ისტორია გამონაგონად. ითვლებოდა და, შესაბამისად, მეფე პრიამოსი და ქალაქი ტროა ავტორის ფანტაზიის ნაყოფად იყო მიჩნეული. შლიმანისათვის კი ჰომეროსის ყოველი ცნობა უტყუარ რეალობას წარმოადგენდა. სწორედ ჰომეროსის თხზულებებზე დაყრდნობით შლიმანმა ზუსტად განსაზღვრა ამ უძველესი ქალაქის ადგილმდებარეობა მცირე აზიაში, ჰისარლიყის ბორცვზე და 1870-1890 წლებში აქ არქეოლოგიური გათხრები აწარმოვა. მართალია, იგი არ იყო პროფესიონალი არქეოლოგი და არასრულყოფილი მეთოდებით თხრიდა, მაგრამ აღმოჩენები მართლაც სენსაციური იყო. სამი წლის განმავლობაში ნელ-ნელა მიწისა და ფერფლისაგან იწმინდებოდა ლეგენდარული ტროა. შლიმანმა ჰისარლიყის ბორცვის გათხრების შედეგად. ძვ.წ. III ათასწლეულიდან ახ.წ. 400-იანი წლებით დათარიღებული სხვადასხვა დროის 9 ისტორიული ფენა გამოყო. მოგვიანებით, შლიმანის შემდგომ ტროას გათხრებზე მრავალი სხვა არქეოლოგი მუშაობდა, რომლებმაც დააზუსტეს ისტორიული ფენების სტრატიგრაფია და თარიღები და ამის შედეგად დაახლოებით 30 ფენა დაითვალეს: ისეთი შთაბეჭდილება რჩება, რომ ხანძრისაგან თუ მტრის შემოსევებისაგან განადგურებული ქალაქი ყოველ ჯერზე თითქოს ზღაპრული ფენიქსივით მკვდრეთით აღდგებოდა ხოლმე, ქვემოდან II ფენაში შლიმანმა იპოვა განძი უძვირფასესი ოქროს ნივთებით. აქ იყო ოქროს დიადემები, ბეჭდები, სამაჯურები, ყელსაბამები, ოქროს ჭურჭელი, ქვის ცულები და სხვ.
შლიმანმა ეს მონაპოვარი ჰომეროსის პოემაში მოხსენიებული ტროას მეფის – პრიამოსის განძად მიიჩნია, მაგრამ მოგვიანებით მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ იგი ადრეულ ეპოქას, დაახლოებით ძვ.წ. 2400-2200 წლებს მიეკუთვნებოდა; ჰომეროსის მიერ აღწერილი ქალაქი ტროა კი უფრო გვიანდელ, ძვ.წ. 1300-1100 წლებით დათარიღებულ ტროა VI-ის ისტორიულ ფენაში აღმოჩნდა.
[რედაქტირება] კუნძული კრეტა
შლიმანმა გათხარა საბერძნეთის უძველესი ქალაქები – მიკენი (1876 წ.) და ტირინსი (1884-1885 წწ.) და ბოლოს, კუნძულ კრეტაზეც აპირებდა გათხრების წარმოებას, მაგრამ აღარ დასცალდა, იგი 1890 წელს გარდაიცვალა. კრეტის გათხრა კი ინგლისელ მეცნიერს, არტურ ევანსს ხვდა წილად. შლიმანისაგან განსხვავებით, იგი მაღალი დონის პროფესიონალი იყო. განათლება ოქსფორდსა და გიოტინგენში ჰქონდა მიღებული. თავდაპირველად იგი კრეტული წარწერების წაკითხვით იყო დაინტერესებული, მაგრამ კუნძულზე მოგზაურობის დროს მისი ყურადღება გრანდიოზულმა ნანგრევებმა მიიპყრო. ევანსის ინტერესი იმდენად დიდი იყო, რომ 1900 წელს მან თავი მიანება ძველ საქმიანობას, ხელი მოჰკიდა წერაქვს, დაიწყო არქეოლოგიური გათხრები კნოსოსში და შედეგად უდიდესი და მეტად თვითმყოფადი საიდუმლოებით აღსავსე ცივილიზაცია აღმოაჩინა. ვინ იყო ამ ცივილიზაციის შემქმნელი ხალხი?
კრეტელთა წარმოშობის შესახებ სხვადასხვა ვერსია არსებობს. მეცნიერთა ერთი ნაწილი თვლის, რომ კრეტელები ძვ.წ. V-IV ათასწლეულებში ბალკანეთის ნახევარკუნძულსა და ეგეოსის ზღვის კუნძულებზე მოსახლე ე.წ. ეგეოსელთა შთამომავლები იყვნენ, ხოლო მათი ენა არა ინდოევროპულ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნებოდა. მეცნიერთა მეორე ნაწილი მიიჩნევს, რომ კრეტელები ხეთების მონათესავე, ძვ.წ. III ათასწლეულში მცირე აზიიდან შემოსულ ტომთა შთამომავლები იყვნენ და, შესაბამისად, მათი ენაც (ხეთურის მსგავსად) ინდოევროპულ ენათა ჯგუფისა უნდა ყოფილიყო.
კრეტას მეტად ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობა ჰქონდა; ის ხმელთაშუა ზღვის აუზის სავაჭრო გზაჯვარედინზე მდებარეობდა კრეტელები გაბედული ზღვაოსნები იყვნენ და აქტიური სავაჭრო და კულტურული ურთიერთობა. ჰქონდათ მატერიკულ საბერძნეთთან, კიკლადის კუნძულებთან, მცირე აზიასთან, კვიპროსთან სიცილიასთან, ბაბილონთან და ეგვიპტესთან; ასევე ხეთების სახელმწიფოსთან. ამან განაპირობა კრეტის სანაპირო ზოლზე რამდენიმე მსხვილი ქალაქის – კნოსოსის, ფესტოსისა და მალიის აღმოცენება. მათ ძვ.წ. XXII-XVIII სს-ში ერთმანეთთან მშვიდობიანი ურთიერთობა ჰქონდათ, რაზეც მიგვითითებს ის ფაქტი, რომ ამ ქალაქებს არ გააჩნდა თავდაცვითი ნაგებობები. სამაგიეროდ, როგორც არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დადგინდა, ამ ქალაქებში არსებობდა ძველი სასახლეები, რომლებიც, როგორც ვარაუდობენ, დაახლოებით ძვ.წ. 1700 წელს ძლიერი მიწისძვრის შედეგად დაინგრა. ძვ.წ. XVIII ს-ის II ნახევრიდან კი კრეტაზე იქმნება ერთიანი სახელმწიფო, რომლის ცენტრია ქალაქი კნოსოსი. ამ პერიოდში კრეტისა და მიმდებარე კუნძულების ე.წ. მინოსური კულტურა არნახულ აყვავებას განიცდის.
კრეტა ლეგენდების კუნძულია. მითის მიხედვით, ამ კუნძულზე, დიქტეს გამოქვაბულში დაიბადა ზევსი. მისი დედა, კრონოსის ცოლი, დიდი დედა რეა სწორედ აქ უმალავდა თავის პირმშოს მამას, რომელიც საკუთარ შვილებს ცოცხლად ყლაპავდა, რათა შემდგომ, მისთვის ძალაუფლება არ წაერთმიათ. ფუტკრებს პატარა ზევსისათვის თაფლი მიჰქონდათ, თხა ამალთეა თავისი რძით კვებავდა, ნიმფები კი დარაჯობდნენ. სწორედ ამ კუნძულზე მიიყვანა თეთრ ხარად გადაქცეულმა ზევსმა მოტაცებული ფინიკიელი ასული ევროპე, რომელმაც მას ვაჟი – მინოსი გაუჩინა, შემდგომ მინოსი კრეტის ძლევამოსილი მმართველი გახდა. მითის მიხედვით, მინოსმა ლეგენდარულ ხუროთმოძღვარს, დედალოსს უზარმაზარი ნაგებობა – ლაბირინთი ააგებინა, რომლის გეგმა ისე იყო დახლართული, რომ ადამიანს შიგ იოლად აებნეოდა გზა. ამ ლაბირინთის მიწისქვეშა სარდაფებში სახლობდა საშინელი არსება - მინოტავროსი, ხარკაცი ადამიანის ტანითა და ხარის თავით. ერთ-ერთი ვერსიით, მინოტავროსი მინოსის მეუღლეს, პასიფაეს, პოსეიდონის მიერ გამოგზავნილი ხარისაგან შეეძინა; მეორე ვერსიით, მინოსი ძალზე გააყოყოჩა ძალაუფლებამ და სასჯელად მას ზევსმა სხვა შთამომავლებთან ერთად საშინელი ხარკაცი მოუვლინა შვილად.
ერთხელ, კრეტის მმართველმა მინოსმა თავისი ვაჟი ანდროგეოსი შეჯიბრებაში მონაწილეობის მისაღებად ათენში გაგზავნა. ანდროგეოსმა ძალ-ღონით დაჯაბნა ბერძნები და გაიმარჯვა. შურით აღვსილმა ათენის მეფემ, ეგევსმა მოკლა იგი. განრისხებულმა მინოსმა თავისი ფლოტი გაგზავნა ათენში, აიღო ის და საშინელი გადასახადი დააკისრა ქალაქს: ყოველ 9 წელიწადში ერთხელ ათენს მინოსისათვის ნარჩევი შვიდი ჭაბუკი და შვიდი ასული უნდა გაეგზავნა. ისინი მინოტავროსის მსხვერპლნი ხდებოდნენ. როდესაც ხარკის დრომ კიდევ ერთხელ მოაწია, ეგევსის შვილმა, თესევსმა გადაწყვიტა, კრეტაზე წასულიყო და ურჩხული მოეკლა. ლაბირინთში შესვლამდე მინოსის ქალიშვილმა არიადნემ, რომელსაც გულში ჩავარდნოდა გმირი თესევსი, მას მახვილი და ძაფის გორგალი მისცა, რის მეშვეობითაც, გამარჯვების შემთხვევაში, ლაბირინთიდან უკან გამოიკვლევდა გზას. თესევსი შეებრძოლა მინოტავროსს, დაამარცხა იგი და უვნებელი დაბრუნდა სამშობლოში. რაღა თქმა უნდა, ეს მითია, მაგრამ მითი, რომელიც ჭეშმარიტების მარცვალს შეიცავს. მართლაც, ანტიკური ავტორები მეფე მინოსის შესახებ მითში მოთხრობილ ამბებს ჭეშმარიტებად მიიჩნევენ. ჰომეროსი „ილიადასა“ და „ოდისეაში“ რამდენჯერმე მოიხსენიებს კრეტას. ჰეროდოტე და თუკიდიდე მეფე მინოსს რეალურ პიროვნებად მიიჩნევენ, მას პირველი საზღვაო ფლოტის შემქმნელად აღიარებენ და ამ ფლოტის ხმელთაშუა ზღვაზე ბატონობის ფაქტს გვამცნობენ. პლატონი კი ათენზე მეფე მინოსის მიერ დაკისრებულ მძიმე ხარკზე მოგვითხრობს. წერილობით წყაროებსა და მითში მოთხრობილი ამბები საბოლოოდ არტურ ევანსის მიერ კრეტაზე, კნოსოსში წარმოებული არქეოლოგიური გათხრებით დადასტურდა. აქ მართლაც აღმოჩნდა სასახლე, რომელიც თავისი რთული, დახლართული გეგმარების გამო სწორედ მითში აღწერილ ლაბირინთთან იწვევს ასოციაციას.
[რედაქტირება] კნოსოსის სასახლის არქიტექტურა
მეცნიერებმა კნოსოსის სასახლე ძვ.წ. XVI ს-ით დაათარიღეს. მსგავსი სასახლეები შემდგომ კრეტის სხვა დასახლებებშიც – ფესტოსსა და მალიაში – აღმოჩნდა. ყველა ამ დასახლებულ პუნქტში უფრო ადრინდელი, დაახლოებით ძვ.წ. XIX-XVIII სს-ის, ე.წ. „ძველი სასახლეების“ კვალიც გვხვდება. მეცნიერები ფიქრობენ, რომ სწორედ ამ ადრეულ ეტაპზე ჩამოყალიბდა სასახლეების გეგმარების ძირითადი პრინციპები: მრავალრიცხოვან სათავსთა განლაგება სწორკუთხა დიდი ეზოს გარშემო, ნაგებობათა დამხრობა, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ, საკულტო რიტუალებისათვის განკუთვნილი, შედარებით მცირე ზომის ეზოს არსებობა და სხვ. აღსანიშნავია, რომ კნოსოსის ძველი სასახლის ნანგრევებში ნაპოვნია თიხის ფირფიტები, რომლებზეც სარკმლებით დაცხრილული ორსართულიანი სახლების ფასადებია წარმოდგენილი. როგორც ვარაუდობენ, ამ ადრინდელ სასახლეებს სწორედ ამგვარი სახე უნდა ჰქონოდა.
დაახლოებით ძვ.წ. 1700 წელს მომხდარი მიწისძვრის შედეგად დანგრეული ძველი სასახლის ნაშთებზე კნოსოსში აშენდა ლაბირინთის მაგვარი უზარმაზარი სასახლე. იგი ბორცვზეა განლაგებული და 16 000 კვ. მ-ზეა გადაჭიმული. მას პირობითად თუ ვუწოდებთ სასახლეს. ეს, ფაქტობრივად, ნაგებობათა კომპლექსია, რომელშიც უზარმაზარი მართკუთხა (60x28 მ.) ღია ეზოს გარშემო ორ ან სამ სართულად, განლაგებულია სხვადასხვა დანიშნულების, ფორმისა და ზომის რამდენიმე ასეული სათავსი ისინი ეზოს გარშემო თავისუფლად, ნებისმიერად და ასიმეტრიულადაა თავმოყრილი. რაიმე ლოგიკის ან სისტემის მოხელთება ამ სასახლის გეგმარებაში ძალზე რთულია. აქ ერთმანეთს, მოულოდნელად, ცვლის საცხოვრებელი ოთახები და საპარადო დარბაზები, სამეფო აპარტამენტები და სამსხვერპლოები, სათავსები რელიგიური რიტუალებისათვის და დიდი ვერანდები, მოედანი თეატრალური წარმოდგენებისათვის, გრძელი თუ მოკლე დერეფნები, კიბეები და სასინათლო ჭები, მოულოდნელი მოსახვევები, საკუჭნაოები თუ სახელოსნოები და სხვ. სასახლის მთავარი შესასვლელები მოწყობილი იყო ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან. მათკენ ფართო საპარადო კიბეებს მივყავდით. დასავლეთის მხარეს, ქვედა სართულებზე განლაგებული იყო საკუჭნაოები, სადაც უზარმაზარი თიხის ჭურჭელი - პითოსები იდგა ხორბლის, ღვინის, ზეთისა და ბოსტნეულის შესანახად. აქვე იყო სამეფო განძეულობის საცავი და იარაღის საწყობები. აღმოსავლეთის ნაწილში განლაგებული იყო ხელოსანთა საამქროები. სასახლის აღმოსავლეთ ფრთაში აღმოჩნდა სააბაზანო ოთახი, რომელშიც თიხის მოხატული აბაზანა იდგა. აქედან მცირე დერეფანს კი საპირფარეშოში მივყავდით, რომელიც ისევე, როგორც სააბაზანო და მთელი სასახლე, წყლით მარაგდებოდა და საკანალიზაციო სისტემითაც იყო აღჭურვილი. სხვადასხვა დონეზე განლაგებული სათავსები ერთმანეთს კიბეებით უკავშირდებოდა.
კნოსოსის სასახლის მზიდ ელემენტს კედელი წარმოადგენდა. ძირითადად მას ეყრდნობოდა გადახურვა, მაგრამ კედელთან ერთად აქ ზოგან საყრდენად სვეტებიც გამოიყენებონ კარგად გათლილი, მობათქაშებული და წითლად შეღებილი, დაახლოებით სამი მეტრის სიმაღლის ხის სვეტები, რომლებიც ქვის ან თაბაშირის შავად შეღებილ ბაზისს ეყრდნობოდა. მეტად უჩვეულო იყო სვეტის ფორმა: ქვემოთ ვიწრო და ზემოთ გაგანივრებული. საკმაოდ მოხდენილი პროპორციების მქონე, შავწითელი კონტრასტული სვეტები საზეიმო იერს ანიჭებდა სასახლის ინტერიერს. ეგვიპტურ ხუროთმოძღვრებაში ჩვენ კნოსოსის სასახლეში გამოყენებული სვეტებისაგან სრულიად განსხვავებულ, პაპირუსის ან ლოტოსის ყვავილის ფორმის სვეტისთავებს (კაპიტელებს) შევხვდით (მაგ., კარნაკში), ანუ ეგვიპტეში მცენარეული მოტივით ერთგვარად შენიღბული იყო თვით ამ არქიტექტურული დეტალის, როგორც კონსტრუქციული, მზიდი ელემენტის დანიშნულება. კნოსოსში კი, ფაქტობრივად, გაშიშვლებულია სვეტის, როგორც საყრდენის ფუნქცია, მისი ტექტონიკა. ამ თავისებურების გამო ეს სვეტები, ძალზე ახლოს დგას ბერძნულ არქიტექტურასთან.
კნოსოსის სასახლეს, ფაქტობრივად, არ ჰქონდა სარკმლები. ცხელი კლიმატის პირობებში ეს სრულიად ბუნებრივი იყო. სამაგიეროდ შუქისა და ჰაერის მიწოდება ხდებოდა ალაგ-ალაგ განლაგებული მცირე ზომის ეზოებიდან და ჭერში გაჭრილი ღიობებიდან, რომლებიც სასახლეს მთელ სიმაღლეზე მსჭვალავდა და ერთგვარი სასინათლო ჭების ფუნქციას ასრულებდა. განათების ამგვარი სისტემა − უკეთ განათებულ და შედარებით ჩაბნელებულ სათავსთა მონაცვლეობა – მთელ სასახლეს მეტად ცხოველხატულ და ერთგვარ იდუმალ იერს ანიჭებდა. ამგვარად, ეს, ერთი შეხედვით, თითქოს სტიქიურად წარმოქმნილი ანსამბლი იყო. გეგმარების თავისუფლება, სირთულე და დახლართულობა, არქიტექტურულ ფორმათა მრავალფეროვნება თუ სხვადასხვა სიძლიერით განათებულ სათავსთა მოულოდნელი, ცხოველხატული მონაცვლეობა და, აქედან გამომდინარე, ერთი შეხედვით „ქაოსურობის შთაბეჭდილება ამ სასახლის მხატვრულ-ესთეტიკურ კონცეფციას წარმოადგენდა. თუმცა, გეგმის სირთულისა და დახლართულობის მიუხედავად, ამ სასახლის გეგმარებაში მაინც იყო ორგანიზებულობის შემომტანი რამდენიმე ელემენტი. მაგ.: მთავარი შესასვლელები ხაზგასმული და გამოყოფილი იყო განიერი საპარადო კიბეებით; ცენტრალური ეზოც, რომლის გარშემო, ფაქტობრივად, თავმოყრილი იყო მთელი ანსამბლი, მაორგანიზებელ ელემენტს წარმოადგენდა; ხოლო სასახლის დასავლეთ ნაწილში საგანგებოდ გამოყოფილი სამეფო დარბაზი და მისკენ მიმავალი ე.წ. პროცესიათა დერეფანი მნიშვნელოვან სივრცობრივ მახვილს ქმნიდა. თუმცა, უნდა ითქვას, რომ ალაგ-ალაგ შეტანილი ეს მაორგანიზებელი ელემენტები თუ გარკვეული სივრცობრივი მახვილები ვერ ცვლიდა საერთო შთაბეჭდილებას. ამ მხრივ კნოსოსის სასახლე, და მთლიანად კრეტის ხუროთმოძღვრება, საგრძნობლად განსხვავდება ეგვიპტური არქიტექტურისაგან, სადაც ყოველივე მკაცრად იყო გააზრებული, მწყობრად და სიმეტრიულად აგებული და თავისი მასიური, მონუმენტური ფორმებით დამთრგუნველსა და პირქუშ შთაბეჭდილებას ახდენდა. ამის საპირისპიროდ, კრეტის სასახლე თავისი ასიმეტრიული, ნებისმიერი, მკაცრ ლოგიკას მოკლებული გეგმარებით, არქიტექტურული ფორმებისა თუ ცალკეული დეტალების სიმსუბუქით, ხალვათი სივრცეებით თავისუფალ და ლაღ განწყობილებას ქმნიდა. ამ შთაბეჭდილების შექმნაში დიდ როლს ასრულებდა კედლის მხატვრობაც, რომელიც ძალზე უხვად. იყო კნოსოსის სასახლეში. ეს მოხატულობანი სხვადასხვა პერიოდს განეკუთვნება, მაგრამ, ამის მიუხედავად, საერთო მხატვრულ პრინციპებს ემორჩილება.
[რედაქტირება] კნოსოსის სასახლის მოხატულობანი
კნოსოსის სასახლის ფრესკა (ძვ. წ. 1550 წ.), ჰერაკლიონის მუზეუმი
თავიდანვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ კრეტის სასახლეთა მოხატულობანი მეტად ფრაგმენტულად შემოგვრჩა, მათი რეკონსტრუქცია წლების განმავლობაში მიმდინარეობდა. ზოგჯერ, სხვადასხვა სპეციალისტი ერთსა და იმავე ფრაგმენტს სხვადასხვაგვარად აღადგენდა, რის გამოც, ხშირად ერთი და იგივე სცენის განსხვავებული ვერსია შეიძლება შეგვხვდეს (მაგ. მეფე-ქურუმის ერთ ვარიანტში ფონი ყვავილებითაა შევსებული, მეორეში კი სრულიად სადაა). ამის მიუხედავად, ერთი რამ უდავოა – კრეტის მხატვრობისათვის ყველაზე ნიშანდობლივია ხალისიანი კოლორიტი, ფერთა თამამი შეხამება, მკაფიო კონტრასტები; მაგრამ ეს ყოველივე არასოდეს გადადის სიჭრელეში და ყოველთვის უზადო გემოვნებითაა აღბეჭდილი. მოხატულობა ფრესკის ტექნიკით სრულდებოდა. ოსტატები სველ ბათქაშზე ჯერ მსუბუქად ამოკაწრავდნენ მოსამზადებელ ნახატს, შემდეგ შეჰქონდათ ფერები. ისინი სულ ხუთ ძირითად ფერს იყენებდნენ: შავს, წითელს, ყვითელს, ლურჯსა და თეთრს. კრეტელები უმეტესად მინერალურ საღებავებს ხმარობდნენ (წითელი - ჰემატიტი, ყვითელი – ოქრა, თეთრი – კირი და ა.შ.). ფრესკები, ეგვიპტურ მოხატულობათა მსგავსად, კედლებზე ფრიზულად იყო განლაგებული, მაგრამ კრეტის მხატვრობა ფერადოვნების თვალსაზრისით ეგვიპტური მოხატულობებისაგან განსხვავებულ. მხატვრულ ეფექტს ქმნის, რაც განსხვავებული ტექნიკური ხერხებითაა გამოწვეული. ეგვიპტეში მოხატულობა მშრალ გრუნტზე, წებონარევი საღებავით სრულდებოდა, რის შედეგადაც ფერადოვანი ლაქა მკაფიო, სქელი, ყრუ, გაუმჭვირვალე, თუმც კაშკაშა იყო. კრეტის ფრესკები კი სველ გრუნტზე მინერალური საღებავის თხელი ფენის დადებით იქმნებოდა, რაც გამჭვირვალების, სიმსუბუქის, სიახლის შთაბეჭდილებას ქმნიდა და, თუ შეიძლება ითქვას, მოხატულობათა ერთგვარ „იმპრესიონისტულ“ ეფექტს განსაზღვრავდა.
კრეტელებს არ აინტერესებდათ ფიგურის პროპორციის ზუსტად დაცვა, მათთვის მთავარი იყო სახასიათო მოძრაობის, პლასტიკის გადმოცემა. ისინი ასევე არ ისწრაფოდნენ ფორმისა და მოცულობის გადმოცემისაკენ; სახვით საშუალებათაგან მათთვის წამყვანი იყო მეტად მოქნილი ხაზი და ლოკალური ფერადოვანი ლაქა. ამის გამო ფიგურები მათ ფრესკებზე უმეტესად სიბრტყობრივი და პირობითია, ზოგჯერ სტილიზებულიც. და მიუხედავად ამისა, რაღაც მაგიური ძალით, ეს მოხატულობები სიცოცხლის გასაოცარ იმპულსს ატარებს, ხოლო ფრესკების მაღალმხატვრული დონე კრეტელთა უდახვეწილეს ესთეტიკურ გრძნობასა და გემოვნებაზე მეტყველებს.
ადრეული ხანის ფრესკები შედარებით მცირე რაოდენობითაა შემორჩენილი. მათთვის დამახასიათებელია მაღალი ფრიზები და შედარებით დიდი ზომის გამოსახულებანი. მაგ., ერთ-ერთი უძველესი ფრესკის (ამნისოსი. ძვ.წ. XVII ს.) სიმაღლე, რომელზეც შროშანებია გამოსახული, 1,8 მეტრს აღწევს, მოგვიანებით კი, ამგვარი ფრიზების გვერდით, შედარებით ვიწროც გვხვდება, სადაც, შესაბამისად ფიგურათა მასშტაბიც შემცირებულია (მაგ., ფრიზის სიმაღლე, რომელზეც გამოსახულია ე.წ. „პარიზელი ქალი“ მხოლოდ 32 სმ-ია). ადრეული ფრესკებისათვის ასევე დამახასიათებელია ხაზგასმული სიბრტყობრიობა, პირობითობა და ერთგვარი სტილიზაცია. ამ რიგის ძეგლთა რიცხვს მიეკუთვნება კნოსოსის სასახლის ფრესკის ფრაგმენტი პირობითი სახელწოდებით „ზაფრანის ყვავილის შემგროვებელი“, რომელიც ძვ.წ. 1700-1600 წლებით თარიღდება (აღდგენილია შემორჩენილი ფრაგმენტების მიხედვით). აქ წითელ ფონზე. გამოსახულია მომწვანო-მოცისფრო ფერის ადამიანის ფიგურა. სხეულის ფორმების ანატომიურად სწორად გადმოცემის პრობლემა აქ საერთოდ. არ დგას, ფიგურის პროპორციები სრულიად დარღვეულია. კონტურით მოხაზული სხეული ერთიან ბრტყელ ცისფერ ლაქას წარმოადგენს. ამგვარად, გამოსახულება პირობითია და, მიუხედავად ამისა, მოქნილი ხაზისა და აქტიური მოძრაობის საშუალებით შესანიშნავადაა გადმოცემული სხეულის პლასტიკა. წითელ ფონზე სილუეტურად დატანილი მცენარეების თეთრი ნახატიც თავისუფალი, მოქნილი და ცოცხალია. ხალისიანი ფერების - წითლის, ცისფრისა და თეთრის – ლაქობრივი ურთიერთშეხამება გამოსახულებას მეტად დეკორატიულ, საზეიმო იერს ანიჭებს.
კნოსოსის სასახლის კედლებმა ყველაზე დიდი რაოდენობით გვიანმინოსური ხანის ფრესკები შემოგვინახა. ამ ხანაში ფრესკა, თუ შეიძლება ასე ითქვას, „მოედო“ სასახლის კედლებს. რა თქმა უნდა, წინა პერიოდისათვის დამახასიათებელი პირობითი სტილი კვლავ ძალაში რჩება, მაგრამ აშკარად ვლინდება მისწრაფება გამოსახულების რეალურობისაკენ, მეტი ცხოვრებისეული დამაჯერებლობისაკენ.
ფრესკებში აშკარად გამოსჭვივის კრეტელთა მდიდარი ფანტაზია, მათ მიერ სამყაროს ცოცხალი და უშუალო აღქმა, მახვილი თვალი და სიცოცხლის სიყვარული. ეს ყოველივე მოხატულობათა ხალისიან ფერადოვნებასა და დეკორატიულობაში ვლინდება. ფრესკებზე გამოსახულია ფერადი ზღაპრული სამყარო ულამაზესი მცენარეებითა და ძალზე ბუნებრივ, სახასიათო მოძრაობაში წარმოდგენილი ცხოველებით. ამ მხრივ მეტად საინტერესოა ფესტოსის მახლობლად მდებარე აგია ტრიადას სასახლის, ე.წ. „სამეფო ვილის“ ფრესკის ფრაგმენტი, რომელზეც კატა ხეზე მჯდომ ჩიტს ეპარება. აქ, საოცარი სიზუსტითაა „დაჭერილი“ ჩასაფრებული და ნახტომისათვის მომზადებული კატის მოძრაობა, სხეულის სახასიათო პლასტიკა. ფიგურის სილუეტურობისა და სიბრტყობრიობის მიუხედავად მნახველს გასაოცარი რეალობის შეგრძნება იპყრობს და აცვიფრებს მხატვრის მახვილი თვალი და შესრულების ოსტატობა.
კნოსოსის სასახლის ფრესკებზე „ჟანრული“ სცენებიც უხვად გვხვდება. მათზე გარკვეულწილად ასახულია სასახლის ბინადართა ცხოვრება რელიგიური დღესასწაულები და პროცესიები, თეატრალური წარმოდგენები, ცეკვები ნადიმები და სხვ.
[რედაქტირება] გამოყენებითი ხელოვნება
ასიმეტრია, თავისუფალი, ლაღი, დინამიკური ფორმებისადმი მიდრეკილება, საზეიმო განწყობილება გამოსჭვივის როგორც კრეტის არქიტექტურასა და კედლის მხატვრობაში, ასევე კერამიკულ ნაწარმსა და მის ორნამენტულ შემკულობაში. კერამიკა კრეტის გამოყენებითი ხელოვნების ერთ-ერთი წამყვანი დარგია. უკვე ძვ.წ. III ათასწლეულის მიწურულს კრეტაზე თიხის ჭურჭელი ჩარხზე ამოყავდათ. ამის გარდა, სწორედ ამ პერიოდში კრეტელებმა შეიმუშავეს ახალი ტექნოლოგია - ისინი თიხის ნაწარმის ზედაპირს საგანგებო მუქი ლურჯი ან შავი საღებავით ფარავდნენ, რის შედეგადაც ჭურჭელი ერთგვარ ლითონისებურ ბზინვარებას იძენდა და წყალგაუმტარი ხდებოდა, შემდეგ მუქ ფონზე ღია ფერის საღებავით ორნამენტი იხატებოდა. ძვ.წ. II ათასწლეულის მიწურულიდან კრეტელები ამ ხერხით უამრავ კერამიკულ ნაწარმს ამზადებდნენ; მათ „კამარესის ლარნაკებს“ უწოდებენ, იმ დასახლების სახელწოდების მიხედვით, რომლის სიახლოვეს მდებარე გამოქვაბულშიც არქეოლოგებმა პირველად აღმოაჩინეს აშ სტილის ნიმუშები. ისინი, ძირითადად, შუამინოსური პერიოდით, ძვ.წ. XIX-XVIII სს-ებით თარიღდება.
კამარესის კერამიკის ორნამენტულ დეკორში ხშირად გვხვდება სპირალის მოტივი, რომელიც, როგორც ცნობილია, ფართოდაა გავრცელებული მთელ ძველ აღმოსავლეთში და მზის ბრუნვისა და მცხუნვარების აღშნიშვნელია. როგორც ჩანს, ამ მოტივს ეგეოსის სამყაროც კარგად იცნობს. და, საკუთარი მხატვრული პრინციპების შესაბამისად, უზადო მხატვრული ალღოთი და გემოვნებით იყენებს კიდეც. ამის შესანიშნავი ნიმუშია ლარნაკი ფესტოსიდან (დაახლოებით ძვ.წ. 1800 წ.)
კამარესის კერამიკის დეკორისათვის ასევე ძალზე დამახასიათებელია ზღვის სამყაროს ბინადართა სტილიზებული გამოსახულებები: ნიჟარები, წყალმცენარეები, მარჯნები, რვაფეხები, თევზები, ბაყაყები, დელფინები, მედუზები, და ა.შ. აქვე შევნიშნავთ, რომ, კედლის მხატვრობისაგან განსხვავებით, ჭურჭლის დეკორში კრეტელები არასოდეს გამოსახავენ ადამიანის ფიგურებს.
კამარესის კერამიკამ დაახლოებით 300 წელი იარსება და ძველი სასახლეების განადგურებასთან ერთად. მისo წარმოება უეცრად შეწყდა.
კრეტის კერამიკა განსაკუთრებულ. აღმავლობას გვიანმინოსურ პერიოდში აღწევს. ძვ.წ. XVI ს-დან კერამიკული ჭურჭლის შემკულობაში ჩნდება სიახლეები: ნახატი ამიერიდან სრულდება მუქი ყავისფერი საღებავით ღია ფონზე, რის გამოც გამოსახულებები სილუეტურად აღიქმება. თვით კერამიკული ჭურჭლის ფორმები ძალზე მრავალფეროვანი ხდება, მაგრამ ერთ საერთო ნიშანს ყველა მათგანი ინარჩუნებს; ესაა ფორმის საოცარი შოქნილობა და დინამიკურობა. დაბალი და მუცელგანიერი თუ მაღალი და მოხდენილი ფორმის შქონე ჭურჭელი ფორმის დენადობის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ორნამენტი კი საოცარი ორგანულობით ეხაშება მას. კერამიკული დეკორი ხაზს უსვამს თვით ჭურჭლის ფორმას.
ძვ.წ. XV საუკუნიდან კრეტის კერამიკაში ახალი სტილისტური ნიშნები ჩნდება: განსაკუთრებით ძლიერდება დეკორატიული. მომენტები; დახვეწილი, კალიგრაფიული ნახატი შედარებით მშრალი, უფრო მეტად სტილიზებული და დაწვრილმანებული ხდება. მთელი დეკორი თითქოს ერთგვარ ხალიჩისებურ იერს იძენს. ეს გვიანდელი პერიოდი „სასახლის სტილის“ სახელითაა ცნობილი. ის კრეტის კერამიკის აყვავების უკანასკნელ, დამაგვირგვინებელ ეტაპს წარმოადგენს.
[რედაქტირება] ქანდაკება
ჩვენ შევეხეთ კრეტის ხუროთმოძღვრებას, კედლის მხატვრობას, კერამიკას, მაგრამ ვერაფერს ვიტყვით მონუმენტური ქანდაკების შესახებ იმ უბრალო მიზეზის გამო, რომ კრეტელებს ის ან არც ჰქონიათ, ან უბრალოდ. მას ჩვენამდე არ მოაღწევია. თუმცა კი, უფრო სარწმუნო ჩანს, რომ კრეტელები არ ქმნიდნენ თავიანთი ღმერთებისა და მმართველების შონუმენტურ გამოსახულებებს (თუ არ ჩავთვლით კნოსოსში აღმოჩენილ, ქვისაგან გამოთლილ ხარის უზარმაზარ წყვილ რქას, რომელიც ღია ცის ქვეშ იდგა).
როგორც ჩანს, დიდი ზომის კერპი უცხო იყო მათი რელიგიისათვის, სამაგიეროდ უხვად გვხვდება მცირე პლასტიკის ნიმუშები. გათხრებისას აღმოჩნდა ფაიანსისაგან დამზადებული ქალების მცირე ზომის (30 სმ-ის სიმაღლის) შეღებილი ფიგურები, რომლებსაც ძალზე წვრილი წელი და მოშიშვლებული მკერდი აქვთ; ტანთ ლამაზი კაბები აცვიათ, თავს ულამაზესი ვარცხნილობა უმშვენებთ, ზემოთ აპყრობილ ხელებში კი გველები უჭირავთ.
[რედაქტირება] რელიგია
როგორი იყო კრეტელთა რელიგია? ეს, ჩვენთვის პრაქტიკულად უცნობია. მათი რელიგიური წარმოდგენების შესახებ ჩვენი ცოდნის ლამის ერთადერთი წყარო ხელოვნების ნიმუშებია. კრეტაზე ტაძრის მსგავსი ნაგებობების კვალიც კი არ არის. ეს ხალხი თავის ღმერთებს თაყვანს სცემდა მიუვალ ადგილებში – გამოქვაბულებში, უფრო ხშირად კი მთის წვერზე და საკრალურ ტევრებში, ანუ რიტუალებს ისინი უმეტესად ღია ცის ქვეშ ატარებდნენ. ამის გარდა, როგორც ჩანს, აქ რელიგიურ-მაგიური ქმედება ყოველდღიური ცხოვრების, ყოფის განუყოფელი ნაწილიც იყო. კნოსოსის სასახლე ერთდროულად იყო ეკონომიკური, სამეურნეო, სავაჭრო, პოლიტიკური ცენტრი, მმართველის რეზიდენცია და ამავე დროს - რელიგიური ცენტრიც. ასეთი დასკვნის გამოტანის საშუალებას გვაძლევს კნოსოსის სასახლის დასავლეთის ფრთაში სხვადასხვა დანიშნულების სათავსებში დადასტურებული სამსხვერპლოები, საკურთხევლები, კედლებზე გამოსახული სარიტუალო სცენები. სწორედ ხელოვნების ნიმუშებიდან გამომდინარე, ჩვენთვის სრულიად ნათელი ხდება, რომ აქ ძალზე ძლიერი იყო ხარის კულტი. ამის დასტურია კნოსოსის დიდი სასახლიდან 230 მ-ის დაშორებით მდებარე მცირე სასახლეში აღმოჩენილი შავი სტეატიტისაგან დამზადებული ხარის თავის ფორმის სარიტუალო ჭურჭელი - რიტონი (დაახლოებით ძვ.წ. 1500 წ.). ხარი ასევე ხშირად გვხვდება ფრესკებსა და კერამიკულ ნაწარმზე; ზოგან ის მშვიდად ძოვს, ზოგან გარბის, ზოგან კი ადამიანებთან ბრძოლაშია ჩაბმული. ხარი მონაწილეობს კრეტასთან დაკავშირებულ მითებშიც: ზევსი ევროპეს მოტაცებისას სწორედ ხარად გადაიქცა, მინოტავროსიც ხომ ხარკაცია. ამგვარად, ხარი კრეტელთა ერთგვარ ემბლემადაც კი შეგვიძლია განვიხილოთ. იგი მათთვის მისტერიული ცხოველია, რომელიც, როგორც ხელოვნების ნიმუშებიდან ჩანს, სასახლის ყოველდღიურობის მონაწილე გახლდათ. აქედან გამომდინარე ჩნდება კითხვა – ხომ არ იყო თვით კნოსოსის სასახლე მისტერიულ ქმედებათა ადგილი, სადაც ეგვიპტის ჩაკეტილი, ეზოთერული რიტუალების საპირისპიროდ, მისტერიას უფრო გახსნილი, საყოველთაო ხასიათი ჰქონდა? ეს კითხვა ჯერჯერობით უპასუხოდ რჩება, შაგრამ ერთი რამ ცხადია. კრეტაზე კვალიც კი არ არის იმ მკაცრად რეგლამენტირებული, ყველაფერზე მაღლა მდგომი რელიგიისა, რომელსაც ჩვენ ეგვიპტეში შევხვდით; აქ არც აღმოსავლური დესპოტიებისათვის (ეგვიპტე, შუამდინარეთი) დამახასიათებელი ქურუმთა ძლიერი კასტის არსებობა დასტურდება. შესაძლოა, კრეტაზე რაღაც სხვა რელიგიის ჩვენთვის უცნობი ფორმა არსებობდა, რომელიც ეგვიპტის მკაცრ კანონიკურ წესებთან შედარებით მეტი თავისუფლებითა და სამყაროსა და ყოფიერებისადმი ხალისიანი, ცოცხალი დამოკიდებულებით გამოირჩეოდა. რაც ხელოვნების ნიმუშებში შესანიშნავადაა ასახული. ამ მხრივ, ეგვიპტეს „სიკვდილის არსის წვდომის“ ცივილიზაცია შეიძლება ვუწოდოთ. კრეტას კი - „სიცოცხლის არსის წვდომის“ კულტურა და მით უფრო საოცარია ამ კულტურის დაღუპვის ფაქტი.
[რედაქტირება] კრეტის კულტურის დასასრული
ძვ.წ. XVI ს-ის მიწურულს უეცარმა კატასტროფამ თითქოს ერთი ხელის მოსმით გაანადგურა კრეტის კულტურა. მისი დაღუპვის შესახებ მრავალი მოსაზრება არსებობს; უკანასკნელი გამოკვლევების მიხედვით, კრეტა ჯერ უძლიერესმა მიწისძვრამ დააზიანა, ხოლო შემდგომ მასთან ახლოს. მდებარე კუნძულ თერაზე ვულკანის ამოფრქვევისა და კუნძულის დიდი ნაწილის წყალში ჩაძირვის შედეგად წარმოქმნილმა უზარმაზარმა ტალღამ, რომელმაც ნახევარ საათში მოაღწია კრეტამდე, მისი ჩრდილოეთი სანაპირო მთლიანად გაანადგურა. ვარაუდობენ, რომ ეს ძვ.წ. 1520 წელს მოხდა. ასეა თუ ისე, ფაქტია, რომ ძვ.წ. XV ს-დან აქ უკვე აქაველები მოსახლეობენ, რომლებმაც აითვისეს კრეტის კულტურა და გადააჭდეს იგი საკუთარს. მათ აიღეს კრეტელთა დამწერლობის სისტემა და მიუსადაგეს საკუთარ ენასა და მეტყველებას. მათ კრეტელებისაგან აითვისეს ფრესკის ტექნიკა, ლარნაკების მხატვრობა და ა.შ.
[რედაქტირება] ელადური კულტურა
[რედაქტირება] ელადური კულტურის პერიოდიზაცია
- ადრეელადური კულტურა – ძვ.წ. 2600-1850 წწ
- შუაელადური კულტურა – ძვ.წ. 1850-1600 წწ
- გვიანელადური ანუ მიკენური კულტურა ძვ.წ. 1600-1200 წწ
კრეტის ცივილიზაციის დაღუპვის შემდეგ ესტაფეტა გადაეცემა. ე.წ. ელადურ კულტურას, რომლის ცენტრებად გვევლინება მატერიკული საბერძნეთის აქაველთა ციხე-ქალაქები – მიკენი, ტირინსი და პილოსი. მართალია, ეგეოსის ზღვის აუზში ამ დროს მათ მეტოქეობას უწევს ქალაქი ტროა, მაგრამ ტროას ომის შემდგოშ საბოლოოდ ჰეგემონები ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე, პელოპონესოსის ჩრდილოეთ ნაწილში მოსახლე აქაველები ხდებიან. მათი კულტურა ეგეოსური კულტურის ერთ-ერთ განშტოებას წარმოადგენს და განვითარების საკუთარ გზას გადის.
[რედაქტირება] არქიტექტურა
აქაველთა კულტურა საგრძნობლად განსხვავდება მინოსურისაგან ― არქიტექტურა ბევრად უფრო მკაცრი და პირქუშია, ფერწერა – უფრო მშრალი და თავშეკავებული.
კრეტის დასახლებებს არ გააჩნდა სათავდაცვო ნაგებობანი, გალავნები, რადგან კრეტა კუნძული იყო და მისი გალავნის ფუნქციას ძლევამოსილი ფლოტი ასრულებდა. ზღვას მოშორებული მიკენისა და ტირინსის სასახლეები კი უკვე ნამდვილი ციხესიმაგრეებია. ისინი მაღალ ბორცვებზე იყო განლაგებული და უზარმაზარი, ხუთ-ექვსტონიანი ქვებისაგან ნაგები გალავნებით იყო გარშემორტყმული. მოგვიანებით ბერძნებმა ასეთ დასახლებას აკროპოლისი უწოდეს, რაც ზედა ქალაქს ნიშნავს. ჰომეროსი ტირინსს „კედელმაგარს“ უწოდებს, პავსანიასი კი მის კედლებს პირამიდებს ადარებს. ბერძნები ოდითგანვე აღფრთოვანებულნი იყვნენ ამ თავდაცვითი ნაგებობებით და თვლიდნენ, რომ ისინი ლიკიელმა ერთთვალა კიკლოპებმა (ციკლოპებმა) ააგეს. სტრაბონი მოგვითხრობს, რომ ტირინსის ციხესიმაგრის მშენებლობაში შვიდი ციკლოპი იღებდა მონაწილეობას და მათ გასტეროქეიროსებს (მუცელხელებს) უწოდებდნენ, რადგან ისინი სარჩო-საბადებელს ფიზიკური შრომით ანუ საკუთარი ხელებით მოიპოვებდნენ. მეცნიერები მშრალი წყობით ნაგებ ამგვარ კედლებს ციკლოპურს უწოდებენ.
ტირინსის ციხესიმაგრე მაღალ კლდოვან პლატოზე მდებარეობდა, მას გარს ერტყა უზარმაზარი მუქი რუხი ქვებით (ზოგიერთი ლოდი 12 ტონას იწონის) ნაშენი მძლავრი გალავანი, რომლის სიგანე ალაგ-ალაგ 17 მეტრს აღწევდა და მასში საკუჭნაოები და იარაღის საწყობები იყო განთავსებული. ბორცვის ფერდობზე, ქვემოთ მოწყობილი იყო შესასვლელი, საიდანაც კლდეში გათხრილი საიდუმლო გვირაბით აკროპოლისს უკავშირდებოდნენ.
ტირინსის აკროპოლისს ტოლს არ უდებდა მიკენისაც, რომელიც ტირინსიდან 15 კმ-ის მოშორებით მდებარეობს. ეს ქალაქი, რომელსაც ჰომეროსი „ოქრომრავალსა“ და „ხალხმრავალს“ უწოდებდა, ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი დასახლება იყო იმ დროს. მიკენის აკროპოლისს განსაკუთრებული მდებარეობა აქვს: იგი საკმაოდ მაღალ ბორცვზეა განლაგებული და მედიდურად გადმოჰყურებს მის გარშემო გაშლილ ველებს. უზარმაზარი მოოქროსფრო ლოდებით ნაგები გალავანი 900 მეტრის სიგრძისაა, კედლების სიგანე კი 6 მეტრს აღწევს.
მიკენის ციხესიმაგრის ცენტრალურ შესასვლელს წარმოადგენს ჭიშკარი, რომელიც ძვ.წ. XIV ს-ით თარიღდება. გალავნის მასიურ კედელში დატანებულ განიერ კარს ზემოდან ქვის დიდი კოჭი ადევს, მის თავზე კი მოთავსებულია სამკუთხა ქვიშაქვის ფილა ზედ დატანილი რელიეფური გამოსახულებებით:
ცენტრში განლაგებული სვეტი - მიკენის მმართველთა სიმბოლო, მის ორივე მხარეს კი – ყალყზე შემდგარი ლომების ფიგურები. „ლომების ჭიშკარი“ - ასე უწოდებენ მას. 24 სიმეტრიული ჰერალდიკური კომპოზიცია ლომების მასიური, მძლავრი ფიგურებით კარგად ეხამება ციკლოპური გალავნის მკაცრსა და მონუმენტურ ხასიათს. ეს გამოსახულება მრავალმხრივაა მნიშვნელოვანი. პირველ რიგში იმით, რომ იგი მონუმენტური სკულპტურის ერთადერთი ნიმუშია მთელ ეგეოსურ კულტურაში. ამის გარდა, კრეტისაგან განსხვავებით, სადაც ხარის კულტი იყო წამყვანი, აქ, როგორც ჩანს, ლომი ინაცვლებს წინა პლანზე. და ბოლოს, ეს ჭიშკარი მეტად მნიშვნელოვანია წმინდა კონსტრუქციული თვალსაზრისითაც, რადგან აქ პირველადაა გამოყენებული ერთი მეტად საინტერესო არქიტექტურული ხერხი: ბრტყელი, შედარებით მსუბუქი, სამკუთხა რელიეფური ფილის კარის ღიობის თავზე მოთავსებით ხუროთმოძღვარმა შეამცირა დატვირთვა მასიურ განივ კოჭზე და ამით შეამსუბუქა კონსტრუქცია კარის თავზე.
ლომების ჭიშკრიდან გზა მიემართება ბორცვის წვერისაკენ, სადაც სამეფო სასახლეა აღმართული. აკროპოლისის ცენტრალურ ნაგებობას სწორედ ეს იმ დროის ტიპური საპარადო ნაგებობა წარმოადგენს. კნოსოსის სასახლის თავისუფალი გეგმარებისაგან განსხვავებით, მიკენის (და საერთოდ აქაველთა) სასახლეს, მკაცრად მოწესრიგებული გეგმარება აქვს. სასახლის ცენტრალურ ბირთვს წარმოადგენს ე.წ. მეგარონი – საპარადო დარბაზი, სადაც იღებდნენ სტუმრებს, აღნიშნავდნენ დღესასწაულებს, მართავდნენ ნადიშებს. ეს არის გეგმით სწორკუთხა მოზრდილი დარბაზი (12x13 მ) კერიით ცენტრში. კერიის გარშემო იდგა ოთხი სვეტი, რომლებსაც გადახურვა ეყრდნობოდა, ხოლო კერიის თავზე დატოვებული ღიობიდან შუქი შემოდიოდა და კვამლი გადიოდა. მეგარონს წინ ჰქონდა საკმაოდ მოზრდილი დერეფანი, რომლის წინა ფასადი ორი სვეტით იყო გაფორმებული. სვეტები გვერდით კედლებს - ანტებს - შორის იდგა. მეგარონის გარშემო თავმოყრილი იყო სხვადასხვა დანიშნულების ოთახები: მოსასვენებელი ოთახები სტუმრებისათვის, საცხოვრებელი პალატები, სააბაზანოები, საკუჭნაოები, დერეფნები და სხვ. აღსანიშნავია, რომ გალავნის კედლებისაგან განსხვავებით, სასახლეები ნაგები იყო გამოუმწვარი აგურით და გამაგრებული იყო ხის კარკასით. გარედან კი კედლები ილესებოდა და ზოგჯერ იხატებოდა კიდეც.
სამეფო სასახლის გარშემო განლაგებული იყო წარჩინებულთა სახლები, ხოლო გალავნის გარეთ, ფერდობსა და ბორცვის ძირში მდებარეობდა ქვედა ქალაქი, სადაც უბრალო ხალხი ცხოვრობდა.
ასეთივე სასახლეები აღმოჩენილია ტირინსსა და პილოსში. ისინი ძვ.წ. XVII - XV სს-ებით თარიღდება.
[რედაქტირება] სამარხები
მიკენის აკროპოლისის კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი ატრიბუტია მიკენის მეფეთა სასაფლაო, რომელიც ლომების ჭიშკართან ახლოს მდებარეობს. აქ წრეზე განლაგებული ე.წ. ჭის ტიპის სამარხები აღმოჩნდა. მათგან რამდენიმე (5 სამარხი, ე.წ. წრე A) ჯერ კიდევ შლიმანმა გათხარა 1876 წელს. მოგვიანებით, 1952-1954 წწ-ში აქ ამგვარი სამარხების კიდევ ერთ რიგს მიაკვლიეს (წრე B). მიწაში ღრმად განლაგებულ სწორკუთა სამარხ კამერაში მოხვედრა ვერტიკალური თხრილით თუ შეიძლებოდა. ამიტომაც უწოდებენ მათ ჭის ტიპია ანუ „შახტურ“ სამარხებს. ამ სამარხებში უძვირფასესი განძი აღმოჩნდა: ვერცხლისა და ოქროს თასები, დიადემები, ნიღბები, ინკრუსტირებული ოქროს დაშნები და მრავალი სხვა. აკი მოგვითხრობს კიდეც ჰომეროსი თავის პოემებში მიკენის მმართველთა ურიცხვ სიმდიდრეზე. ეს ნივთები ნათლად მეტყველებს მიკენელ დიდგვაროვანთა ცხოვრების წესსა და მათ მისწრაფებაზე ფუფუნებისაკენ. სწორედ განძის სიმდიდრემ აფიქრებინა შლიმანს, რომ მან ლეგენდარული აგამემნონის სამარხი აღმოაჩინა, მაგრაშ შემდგომმა კვლევამ დაადასტურა, რომ ეს სამარხები უფრო ადრინდელ ხანას, ძვ.წ. XVI ს-ს განეკუთვნებოდა.
ჭის ტიპის სამარხებში აღმოჩენილი ნივთების სტილი მეტად დახვეწილია, მაგრამ მკაცრი და თავშეკავებული. მათგან განსაკუთრებულ ინტერესს იმსახურებს ოქროს ნიღბები, რომლებითაც წარჩინებული წრის მიცვალებულებს სახეები ჰქონდათ დაფარული.
მიკენის ჭის ტიპის სამარხებთან შედარებით არქიტექტურული თვალსაზრისით ბევრად უფრო საინტერესოა ოდნავ მოგვიანებით, ძვ.წ. XV ს-იდან პელოპონესოსში გავრცელებული გუმბათური სამარხები, ე.წ. თოლოსები. ეს არის ყორღანული მიწაყრილის ქვეშ მოქცეული წრიული გეგმარების მქონე სამარხი დარბაზები, რომლებიც გადახურულია კარგად გათლილი ქვებისაგან ნაშენი ცრუ გუმბათით ანუ გუმბათური თაღით. მიკენში ამ ტიპის ცხრა სამარხია დადასტურებული. ფიქრობდნენ, რომ ეს ელინთა ლეგენდარული მეფეების – პელოფსის, ატრევსისა და აგამემნონის – ურიცხვი ძვირფასეულობით სავსე სამარხები უნდა ყოფილიყო, მაგრამ ყველა მათგანი გაძარცვული აღმოჩნდა.
მათ შორის ყველაზე ცნობილია ე.წ. ატრევსის საგანძური, რომელიც დაახლოებით ძვ.წ. 1300 წლით თარიღდება. წრიული გეგმარების მქონე სამარხი კამერა-დარბაზი საკმაოდ მოზრდილია; გადახურულია გუმბათური ქვის კამარით, რომლის სიმაღლე 13,2 მ-ს შეადგენს, ხოლო დიამეტრი 14,5 მ-ია; ქვები უზადოდაა გათლილი, წყობა კი ზედმიწევნით ზუსტია. შიდა სივრცე სადაა, თავისებურად დიდებული; აქ შესული ადამიანი გარე სამყაროსაგან სრულიად მოწყვეტილად გრძნობს თავს. ამ სამარხი დარბაზისაკენ მივყავართ დიდი, უხეშად გათლილი ქვებისაგან ნაგებ დერეფანს − დრომოსს, რომლის სიგრძე 36 მ-ია, სიგანე კი - 6 მ. ატრევსის საგანძური ყველაზე დიდი გუმბათური თაღით. გადახურული ჩვენთვის ცნობილი ნაგებობაა. ახ.წ. II ს-ში აშენებულ რომის პანთეონამდე.
[რედაქტირება] ფერწერა და კერამიკა
არქიტექტურისგან განსხვავებით, მიკენური ფერწერა უფრო ახლოს დგას მინოსურთან, მაგრამ სხვაობა აქაც საგრძნობია. მიკენის ფრესკებში ნადიმებსა და გართობის სცენებს სჭარბობს ნადირობისა და ბრძოლის სცენები. მხატვრული თვალსაზრისით მიკენური ფრესკები, რა თქმა უნდა, პირველობას კნოსოსის სასახლის მხატვრობას უთშობს. მიკენურ ფრესკებში ფიგურები „უფრი სტატიკურია, ნახატი − უფრო მშრალი, ნაკლებმოქნილი.
კერამიკული ნაწარმი და ნახატიც, მინოსურისაგან განსხვავებით, უფრო პირობითია, ორნამენტული და გარკვეულ რიტმს დამორჩილებული, რის გამოც ის ზღვარგადასული სიცოცხლე და სიხალისე, რაც მინოსური ხელოვნების უტყუარი ნიშანი იყო, მიკენური კულტურისათვის უცხოა.
[რედაქტირება] აქაველთა ქალაქების დაცემა
აქაველთა სახელმწიფოების აღმავლობის პერიოდი ძვ.წ. XV-XIII სს-ზე მოდის. მათ შორის ყველაზე დიდი ძალითა და გავლენით მიკენი გამოირჩეოდა. ძვ.წ. XIV ს-ში აქაველთა კოლონიები აღმოცენდა ეგეოსის ზღვის კუნძულებსა და მცირე აზიის სანაპიროზე. ძვ.წ. XIII ს-ის II ნახევარში აქაველებმა საბედისწერო დარტყმა მიაყენეს ხეთების სახელმწიფოს მცირე აზიაში. ამავე პერიოდში, დაახლ. ძვ.წ. XII ს-ში გაილაშქრეს მათ ტროელთა წინააღმდეგაც. სწორედ ამ ლაშქრობის შესახებ მოგვითხრობს ჰომეროსი თავის „ილიადაში“. ტროას ომიდან დაახლოებით 100 წლის შემდეგ, ძვ.წ. XII ს-ში ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ჩრდილო ნაწილიდან ამ ტერიტორიაზე შემოიჭრნენ ბარბაროსი ტომები − დორიელები. ისინი განვითარების ბევრად უფრო დაბალ საფეხურზე იყვნენ; მაგრამ სამაგიეროდ, რკინის დამუშავების საიდუმლოს ფლობდნენ და იარაღიც რკინისა ჰქონდათ. მათ გაძარცვეს, დაანგრიეს და გადაწვეს აქაველთა მდიდარი ქალაქები. მხოლოდ მიკენის აკროპოლისმა გაუძლო პირველ შემოტევებს, მაგრამ ძვ.წ. XII ს-ის ბოლოს ისიც დაეცა.
ამით დასრულდა ეგეოსური ცივილიზაცია. ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე კი კულტურული ცხოვრება კარგა ხნით „მიყუჩდა“. ამ პერიოდს, ძვ.წ. XII-VIII სს-ებს, მეცნიერები პირობითად ჰომეროსის ხანას ან „ბნელ წლებს“ უწოდებენ. ეს საკმაოდ რთული ეტაპია, ერთგვარი პაუზაა, რომლის დროსაც რამდენიმე საუკუნის განშავლობაში შეწყდა დიდი მშენებლობანი, მივიწყებული იყო დამწერლობა; მიმდინარეობდა ცალკეული ეთნიკური ჯგუფების, მომხდურებისა და დამხვდურების, ასიმილაციის ხანგრძლივი პროცესი და რომლის წიაღშიც, გარკვეულწილად, მზადდებოდა ახალი ელინური ცივილიზაცია.
